ଯାଚ୍ଞା: ଶବ୍ଦର ନିରୁକ୍ତି ଓ ଅର୍ଥ ଵିଚାର

ଓଡ଼ିଆ ଭାଷାର ସମୃଦ୍ଧ ଶବ୍ଦଭଣ୍ଡାରରେ 'ଯାଚ୍ଞା' ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ସଂସ୍କୃତ ମୂଳକ ଶବ୍ଦ ଅଟେ। ଏହି ଶବ୍ଦର ନିରୁକ୍ତି ଓ ବହୁମୁଖୀ ଅର୍ଥ ଵିଚାର କଲେ ଭାଷାର ଗଭୀରତା ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମତା ପ୍ରକାଶ ପାଏ।

'ଯାଚ୍ଞା' ଶବ୍ଦଟି ସଂସ୍କୃତ ଭାଷାରୁ ଓଡ଼ିଆରେ ଗୃହୀତ ହୋଇଛି। ଏହା ଏକ ସ୍ତ୍ରୀଲିଙ୍ଗ ବିଶେଷ୍ୟ ପଦ। ଶବ୍ଦଟିର ମୂଳରେ ରହିଛି 'ଯାଚ' ଧାତୁ, ଯାହାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଯାଚଞା କରିଵା ଵା ମାଗିଵା। ଏହି ଧାତୁ ସହିତ ଭାଵଵାଚକ 'ନ' ପ୍ରତ୍ୟୟ ଓ ସ୍ତ୍ରୀଲିଙ୍ଗ 'ଆ' ପ୍ରତ୍ୟୟ ଯୋଗ ହୋଇ ନିପାତନ ପ୍ରକ୍ରିୟା ମାଧ୍ୟମରେ 'ଯାଚ୍ଞା' ଶବ୍ଦଟି ଗଠିତ ହୋଇଛି। ଏଠାରେ ନିପାତନର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଧାତୁରେ ସ୍ୱର ପରିଵର୍ତ୍ତନ ସହିତ ଶବ୍ଦ ଗଠନ।

ଵୈଦିକ ଯୁଗରେ ଯାଚ୍ଞା ଶବ୍ଦର ପ୍ରଥମ ଵ୍ୟଵହାର ତୈତ୍ତିରୀୟ ସଂହିତା ଆଦି ବ୍ରାହ୍ମଣ ଗ୍ରନ୍ଥମାନଙ୍କରେ ମିଳିଥାଏ । ସେଠାରେ ଏହାର ପ୍ରଧାନ ଅର୍ଥ ଥିଲା ଭିକ୍ଷା ମାଗିଵା କିମ୍ବା କାହାଠାରୁ କିଛି ପ୍ରାର୍ଥନା କରିଵା । ଋଗ୍ବେଦ ଓ ଅଥର୍ଵଵେଦରେ ଏହି ଧାତୁର ରୂପ ଦେଖାଯାଏ କିନ୍ତୁ ଯାଚ୍ଞା ଶବ୍ଦ ନିଜେ ବହୁଳ ଵ୍ୟଵହୃତ ନୁହେଁ । ଵୈଦିକ ସମାଜରେ ଯଜ୍ଞ ଓ ଦାନ ପ୍ରଧାନ ଥିଵାରୁ ଯାଚନାର ସ୍ଥାନ କମ୍ ଥିଲା କିନ୍ତୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଗ୍ରନ୍ଥଗୁଡ଼ିକରେ ଏହା ଭିକ୍ଷା ଓ ଅନୁରୋଧର ରୂପରେ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା । ଏହି ସମୟରେ ଏହା ମୁଖ୍ୟତଃ ମନୁଷ୍ୟ ଠାରୁ ମନୁଷ୍ୟକୁ କିମ୍ବା ଦୈନନ୍ଦିନ ପ୍ରାର୍ଥନାର ଅର୍ଥରେ ଵ୍ୟଵହୃତ ହେଉଥିଲା । ପରେ ଉପନିଷଦ୍ ଓ ସ୍ମୃତି ଯୁଗରେ ଯାଚ୍ଞାର ଅର୍ଥ କିଛି ଵିସ୍ତୃତ ହେଲା । ସନ୍ନ୍ୟାସ ଓ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ଆଶ୍ରମର ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଭିକ୍ଷାଵୃତ୍ତି ଏକ ସ୍ବୀକୃତ ଜୀଵନପଦ୍ଧତି ହୋଇଥିଵାରୁ ଯାଚ୍ଞା ଶବ୍ଦ ଭିକ୍ଷା ମାଗିଵାର ଵିଶେଷ ଅର୍ଥ ଗ୍ରହଣ କଲା । ଏହାକୁ ଯାଚ୍ଞା-ଜୀଵନମ୍ କୁହାଯାଇଥିଲା ଅର୍ଥାତ୍ ଯାଚନା ଦ୍ୱାରା ଜୀଵନ ଯାପନ । ମନୁସ୍ମୃତି ଓ ଅନ୍ୟ ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରରେ ଏହାର ଉଲ୍ଲେଖ ଭିକ୍ଷୁ ଜୀଵନର ଅଂଶ ଭାବରେ ମିଳେ । ପରଵର୍ତ୍ତୀ କାଳରେ ଵିଵାହ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ଯାଚ୍ଞା କନ୍ୟା ମାଗିଵାର ଅର୍ଥରେ ମଧ୍ୟ ଵ୍ୟଵହୃତ ହେଵାକୁ ଲାଗିଲା । ବରପକ୍ଷରୁ କନ୍ୟାପକ୍ଷକୁ ଯାଚନା କରିଵା ଏକ ସମ୍ମାନଜନକ ପ୍ରଥା ଭାବରେ ପ୍ରଚଳିତ ହେଲା ଯାହା ପୁରାଣ ଓ ସ୍ମୃତି ଗ୍ରନ୍ଥମାନଙ୍କରେ ଦେଖାଯାଏ ।

ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ସଂସ୍କୃତ ସାହିତ୍ୟରେ ଯାଚ୍ଞାର ଵ୍ୟଵହାର ଆହୁରି ବିସ୍ତୃତ ହେଲା । କାଳିଦାସଙ୍କ ମେଘଦୂତରେ ଏକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଶ୍ଲୋକ ଅଛି – ଯାଚ୍ଞା ମୋଘା ଵରମଧିଗୁଣେ ନାଧମେ ଲବ୍ଧକାମା । ଏହାରେ ଯାଚ୍ଞାକୁ ଏକ ସାଧାରଣ ଅନୁରୋଧ କିମ୍ବା ପ୍ରାର୍ଥନା ରୂପରେ ଦର୍ଶାଯାଇଛି ଯେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗୁଣଯୁକ୍ତ ଵ୍ୟକ୍ତିଠାରୁ ଯାଚନା ନିଷ୍ଫଳ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ତାହା ଉତ୍ତମ କିନ୍ତୁ ନିମ୍ନଗୁଣୀ ଠାରୁ ପାଇଵା ଅପେକ୍ଷା ନିଷ୍ଫଳ ଯାଚନା ଭଲ । ହିତୋପଦେଶ ଓ ଅନ୍ୟ କାଵ୍ୟ ଗ୍ରନ୍ଥାଦିରେ ଏହା ଭିକ୍ଷା, ଅନୁରୋଧ, ପ୍ରାର୍ଥନା ଓ ଅନୁନୟ ଵା ଆକୁଳ ନିଵେଦନ ଅର୍ଥରେ ଵ୍ୟଵହୃତ । ପୁରାଣ ଯୁଗରେ ଏହା ଦେଵତାଙ୍କ ନିକଟରେ ପ୍ରାର୍ଥନାର ଅର୍ଥରେ ମଧ୍ୟ ଵ୍ୟଵହୃତ ହୋଇଥିଲା ‌। କ୍ରମେ ଅଯାଚ୍ଞା (ayācñā) ଶବ୍ଦ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଚଳିତ ହେଲା ଯାହା ଯାଚନା ନକରିଵା କିମ୍ବା ଅଯାଚିତ ଭାବରେ ପ୍ରାପ୍ତିର ଅର୍ଥ ଵହନ କରେ । ଏହି ଵିକାଶ ସଂସ୍କୃତ ସାହିତ୍ୟର ଵିଵିଧତା ଓ ସାମାଜିକ ପରିଵର୍ତ୍ତନକୁ ପ୍ରତିଫଳିତ କରେ ଯେଉଁଠାରେ ଵୈଦିକ ଯଜ୍ଞପ୍ରଧାନ ସମାଜରୁ ଆଶ୍ରମ ଵ୍ୟଵସ୍ଥା ଓ କାଵ୍ୟିକ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରଧାନ ସମାଜକୁ ପରିଵର୍ତ୍ତନ ହେଲା ।

ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ଭାଷାକୋଷରେ 'ଯାଚ୍ଞା' ଶବ୍ଦର ତିନୋଟି ମୁଖ୍ୟ ଅର୍ଥ ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି । ଏହା ପ୍ରଥମ ଓ ମୂଳ ଅର୍ଥଟି ହେଉଛି ମାଗିଵା ବା ଭିକ୍ଷା କରିଵା । ଏହା ଭିକ୍ଷାଵୃତ୍ତିକୁ ବୁଝାଏ। ରାଧାନାଥଙ୍କ ମହାଯାତ୍ରା କାବ୍ୟରେ ଏହାର ସୁନ୍ଦର ପ୍ରୟୋଗ ଦେଖିଵାକୁ ମିଳେ - "ଗୋଡ଼ାନ୍ତି ସଙ୍ଗତ ଯାଚଞା ପଟୁ ବଟୁଦଳ।" ଏଠାରେ ବଟୁ ଵା ସନ୍ନ୍ୟାସୀମାନଙ୍କର ଭିକ୍ଷା ମାଗିଵା କ୍ରିୟାକୁ ଯାଚ୍ଞା କୁହାଯାଇଛି।

ଦ୍ୱିତୀୟ ଅର୍ଥରେ 'ଯାଚ୍ଞା' ଶବ୍ଦଟି ଵିନୀତ ଅନୁରୋଧ ଵା ପ୍ରାର୍ଥନାକୁ ପ୍ରକାଶ କରେ। ଏଠାରେ ଶବ୍ଦଟି ଅଧିକ ସମ୍ମାନଜନକ ଓ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଭାବ ପ୍ରକାଶ କରେ। ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ନିକଟରେ ପ୍ରାର୍ଥନା କିମ୍ବା କୌଣସି ଵିଷୟରେ ଵିନମ୍ର ଅନୁରୋଧକୁ ଏହି ଅର୍ଥରେ ଯାଚ୍ଞା କୁହାଯାଇପାରେ।

ତୃତୀୟ ଓ ବିଶେଷ ପ୍ରୟୋଗରେ 'ଯାଚ୍ଞା' ଶବ୍ଦଟି କନ୍ୟାକୁ ଵିଵାହ କରିବା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତାବ ଦେଵାକୁ ବୁଝାଏ। ଏହା ସାମାଜିକ ପରିପ୍ରେକ୍ଷୀରେ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଅର୍ଥ, ଯେଉଁଠାରେ ଵିଵାହ ପ୍ରସ୍ତାଵକୁ ଏକ ଵିନୀତ ନିଵେଦନ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ । 

'ଯାଚ୍ଞା' ଶବ୍ଦର ଵିଶ୍ଳେଷଣରୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ହୁଏ କି କିପରି ଗୋଟିଏ ସରଳ ଧାତୁ 'ଯାଚ' ରୁ ଵିଭିନ୍ନ ସାମାଜିକ, ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ଅର୍ଥ ପ୍ରକାଶ କରୁଥିଵା ଏକ ସମୃଦ୍ଧ ଶବ୍ଦର ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଛି। ଭିକ୍ଷା ମାଗିଵାର ସରଳ କ୍ରିୟାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଈଶ୍ୱରୀୟ ପ୍ରାର୍ଥନା ଓ ଵିଵାହ ପ୍ରସ୍ତାଵ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହାର ଅର୍ଥ ଵିସ୍ତାର ଏ ଶବ୍ଦର ଵ୍ୟଵହାର ଇତିହାସ ସହିତ ଭାରତୀୟ ସମାଜରେ ସମୟ ସହିତ ହୋଇଥିଵା ସାମାଜିକ ପରିଵର୍ତ୍ତନର କାହାଣୀ ମଧ୍ୟ ପ୍ରକାଶ କରିଥାଏ । ପ୍ରତ୍ୟେକ ଶବ୍ଦ ପଛରେ ଏହିପରି ଗୋଟିଏ ଗୋଟିଏ କାହାଣୀ ରହିଛି ଏଵଂ ସେ କାହାଣୀମାନ ଆମ ପ୍ରାଚୀନ ସମାଜର ଏକ ଚିତ୍ର ପ୍ରଦାନ କରିଥାଏ । 

କାହିଁକି ନିର୍ଦ୍ଧିଷ୍ଟ ପରିମାଣର ମଦକୁ Peg କୁହାଯାଏ ?

"Peg" ଶବ୍ଦଟି ମୂଳତଃ ଏକ କାଠ କିମ୍ଵା ଧାତୁର ଛୋଟ ଖୁଣ୍ଟି କିମ୍ଵା ପିନ୍‌କୁ ବୁଝାଏ, ଯାହା ଜିନିଷକୁ ଟାଙ୍ଗିଵା କିମ୍ଵା ଅଟକାଇଵା ପାଇଁ ଵ୍ୟଵହାର ହୁଏ। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, "Hang your coat on the peg" (ନିଜ କୋଟ୍‌କୁ ଖୁଣ୍ଟିରେ ଟାଙ୍ଗ)। 

ଏହି ଶବ୍ଦଟି Middle English "pegge" ରୁ ଆସିଛି, ଯାହା Middle Dutch "pegge" (ଅର୍ଥାତ୍ ପିନ୍ କିମ୍ଵା ଖୁଣ୍ଟି) ରୁ ଆସିଛି। ଏହାର ମୂଳ Proto-Germanic ଭାଷାର pig- କିମ୍ଵା pag- (ଅର୍ଥାତ୍ ଖୁଣ୍ଟି କିମ୍ଵା ମୁଣ୍ଡା ଵାଡ଼ି) ଏଵଂ ଆହୁରି ପୁରୁଣା Proto-Indo-European ଭାଷାର bak- (ଅର୍ଥାତ୍ ଲାଠି, ମୁଣ୍ଡା ବାଡ଼ି) ରେ ମିଳେ।

କିନ୍ତୁ ଗିଲାସେ ମଦ (ଵିଶେଷତଃ ହାର୍ଡ ଡ୍ରିଙ୍କ୍ ଯେପରି ୱିସ୍କି, ବ୍ରାଣ୍ଡି ଇତ୍ୟାଦି) କୁ "peg" କାହିଁକି କୁହାଯାଏ? ଏହାର କାରଣ ବ୍ରିଟିଶ୍ ଶାସନ କାଳରେ ଭାରତରେ ପ୍ରଚଳିତ ଏକ ଵିଶେଷ ମାପ ପ୍ରଣାଳୀ ଅଟେ।

ଭାରତରେ, ଵିଶେଷକରି ବ୍ରିଟିଶ୍ ରାଜ୍ ସମୟରୁ, ମଦର ମାପକୁ ସ୍ଥିର କରାଯାଇଥିଲା:

- Small Peg (ଛୋଟ ପେଗ୍) = ପ୍ରାୟ 30 ml (ମିଲିଲିଟର)

- Large Peg (ଵଡ଼ ପେଗ୍) = ପ୍ରାୟ 60 ml

- Patiala Peg = ପ୍ରାୟ 120 ml (ପଞ୍ଜାବର ପଟିଆଲା ରାଜାମାନଙ୍କ ପରମ୍ପରା ଅନୁଯାୟୀ ଏକ ବଡ଼ ମାପ)

ଆଜି ବି ଭାରତରେ ଲୋକମାନେ କୁହନ୍ତି: "ଏକ ପେଗ୍ ୱିସ୍କି ଦିଅ" (Give me one peg of whisky), ଯାହାର ଅର୍ଥ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ମାପର ମଦ।

କିନ୍ତୁ ମୂଳ ଅର୍ଥରୁ ଦୂରେଇ ଯାଇ Peg ଶବ୍ଦର ଏଭଳି ଅର୍ଥ କାହିଁକି ହେଲା?

ଏହାର କାରଣ ହେଉଛି ମାପର ସ୍ଥିରତା। ଯେପରି ଏକ ଖୁଣ୍ଟି (peg) କୌଣସି ଜିନିଷକୁ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସ୍ଥାନରେ ଅଟକାଇ ରଖେ, ସେହିପରି "peg" ଶବ୍ଦଟି ମଦର ଏକ ସ୍ଥିର, ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ମାପକୁ ବୁଝାଏ। 

ଅଵଶ୍ୟ ଗୋଟିଏ ଲୋକପ୍ରିୟ କାହାଣୀ ଅନୁଯାୟୀ, ଵ୍ରିଟେନରେ କୋଇଲା ଖଣିର ଶ୍ରମିକମାନେ ଦିନର କଠିନ ପରିଶ୍ରମ ପରେ ବେତନ ସହ ଏକ ଛୋଟ ଗିଲାସ ବ୍ରାଣ୍ଡି ପାଉଥିଲେ। ଏହାକୁ "Precious Evening Glass" (ମୂଲ୍ୟଵାନ ସନ୍ଧ୍ୟା ଗିଲାସ) କୁହାଯାଉଥିଲା, ଯାହା ପରେ ସଂକ୍ଷିପ୍ତରେ "PEG" ହୋଇଗଲା। ତେବେ ଏହା ଏକ ଲୋକକଥା ଏଵଂ ଏହା ଶବ୍ଦର ଲୋକପ୍ରିୟତାକୁ ଭଲ ଭାଵରେ ବୁଝାଏ କିନ୍ତୁ ଏହା ଶବ୍ଦର ପ୍ରକୃତ ପ୍ରାମାଣିକ ଏଵଂ ଭାଷାଵିଦମାନଙ୍କ ଦ୍ଵାରା ଅନୁମୋଦିତ ଵ୍ୟୁତ୍ପତ୍ତି ମତ ନୁହେଁ । Peg ଶବ୍ଦର ମୂଳ ଓ ପ୍ରକୃତ ଵ୍ୟୁତ୍ପତ୍ତି ଇତିହାସ ଏଵଂ ଏହାର କେମିତି ଯୁକ୍ତିଯୁକ୍ତ କାରଣ ଯୋଗୁଁ ଅର୍ଥାନ୍ତର ଘଟି ଲକ୍ଷଣାର୍ଥକ ଅର୍ଥରେ ପ୍ରୟୋଗ ହୋଇଥିଲା ତାହା ଭାଷାଵିଦମାନେ ଵିଭିନ୍ନ ଆଲୋଚନା ଏଷଣା ଗଵେଷଣା ଦ୍ଵାରା ସ୍ଥିର କରିଛନ୍ତି । ବ୍ରିଟିଶ୍ ରାଜ୍ ସମୟରେ ଭାରତରେ ମଦ ପରିଵେଷଣର ମାନକୀକରଣ ହୋଇଥିଲା ଏଵଂ ଏହି "peg" ପ୍ରଣାଳୀ ଭାରତୀୟ ସଂସ୍କୃତିର ଏକ ଅଂଶ ହୋଇଗଲା। ଅନ୍ୟ ଦେଶମାନଙ୍କରେ ଏହାକୁ "shot" କୁହାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଭାରତରେ "peg" ଆଜି ଵି ପ୍ରଚଳିତ।

ଏହିପରି, ଏକ ସରଳ ଖୁଣ୍ଟି ଵା Pin ଅର୍ଥଜ ଶବ୍ଦ କିପରି ମଦର ମାପ ହୋଇଗଲା - ଏହା ଇତିହାସ, ଭାଷା ଏଵଂ ସଂସ୍କୃତିର ଏକ ମଜାଳିଆ ସଂଯୋଗ !

•ଲୁପ୍ତ ପ୍ରାଚୀନ ଓଡ଼ିଆ ଶବ୍ଦ ‘କଣୟ’: ସୁନାର ପ୍ରାକୃତ ନାମ ଏଵଂ ତହିଁର ସାହିତ୍ୟିକ ଯାତ୍ରା•

ଓଡ଼ିଆ ଭାଷାରେ ହଜାର ହଜାର ପ୍ରାଚୀନ ଓଡ଼ିଆ ଶବ୍ଦ କଥିତ, ଲିଖିତ ଓ ସାହିତ୍ୟିକ ଭାଷାରେ ପ୍ରୟୋଗ ନହୋଇ ଲୋପ ପାଇଯାଇଛି ।‌ ଆଜିର ଓଡ଼ିଆ ଲୋକେ ଏଭଳି ଲୁପ୍ତ ଶବ୍ଦ ଯେବେ ପ୍ରାଚୀନ ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟରେ ପଢ଼ନ୍ତି ସେମାନେ ତହିଁର ଅର୍ଥ ନଜାଣିପାରି ଅଭିଧାନ ଓ ଶବ୍ଦକୋଷରେ ଉଣ୍ଡନ୍ତି । କିନ୍ତୁ ଅନେକ ଅଭିଧାନ ଓ ଶବ୍ଦକୋଷରେ ପ୍ରାଚୀନ ଓ ଲୁପ୍ତ ଓଡ଼ିଆ ଶବ୍ଦ ସ୍ଥାନ ପାଇନଥାଏ ତେଣୁ ସେମାନେ ନିରାଶ ହୁଅନ୍ତି । ଏଇଭଳି ଗୋଟିଏ ଲୁପ୍ତ ପ୍ରାଚୀନ ଓଡ଼ିଆ ଶବ୍ଦ ହେଉଛି କଣୟ ଯାହାର ଅର୍ଥ ସୁନା ଅଟେ । ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ଭାଷାକୋଷରେ ହଜାର ହଜାର ପ୍ରାଚୀନ ଲୁପ୍ତ ଓଡ଼ିଆ ଶବ୍ଦ ସ୍ଥାନ ପାଇଛି ତଥାପି କଣୟ ଭଳି ଅନେକ ଶବ୍ଦ ସେ ଭାଷାକୋଷରେ ମଧ୍ୟ ସ୍ଥାନ ପାଇ ପାରିନାହିଁ । 

ପ୍ରାଚୀନ ଓଡ଼ିଆ ଶବ୍ଦ ‘କଣୟ’ର ଅର୍ଥ ସୁନା ଥିଲା ଏଵଂ ଏହା ଏକ ପ୍ରାକୃତ ମୂଳର ଶବ୍ଦ ତଥା ସଂସ୍କୃତ ଭାଷାର କନକ ଶବ୍ଦ ସହିତ ସଗୋତ୍ରୀୟ । ସାରଳା ମହାଭାରତରେ କଣୟ ଶବ୍ଦ ବହୁ ସ୍ଥାନରେ ପ୍ରୟୋଗ ହୋଇଛି ‌। ଯେମିତି ଆଦିପର୍ବରେ ଦେଖାଯାଏ:

“ନହ-ନଖ ହୃଦୟେ ଭୂଷଣ ତାର କଣୟ ପୁଷ୍ପମାଳ । 

ଶଉଚବନ୍ତ ପୁଷ୍ପ ସ୍ଥାପିଲେ ଗଣ୍ଡସ୍ଥଳ ॥

(ଆଦି,ସାରଳା ମହାଭାରତ)

ଏଠାରେ କଣୟ ଶବ୍ଦଟି ସୁନାର ଅଳଙ୍କାର ରୂପେ ଵର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି, ଯାହା ରାଜକୀୟ ଶୃଙ୍ଗାରର ଅଂଶ। ସମାନଭାବେ ଗଦାପର୍ଵରେ ମଧ୍ୟ ଏହାର ଵ୍ୟଵହାର ଦେଖାଯାଏ:

ରସାଣ କଣୟ ପ୍ରାଏକ ଯାହାର ଲଲାଟ ପାଟି

ସୁସଞ୍ଚ ନିର୍ମଳ ବେନି ନୟନ ଗୋଟି ॥

(ଗଦା, ସାରଳା ମହାଭାରତ)

ଏଠାରେ କଣୟ ଶବ୍ଦଟି ଲଲାଟରେ ଧାରଣ କରାଯାଇଥିଵା ସୁନାର ଅଳଙ୍କାର ରୂପେ ଵର୍ଣ୍ଣିତ, ଯାହା ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟର ପ୍ରତୀକ ଅଟେ। ଆଉ ଏକ ସ୍ଥାନରେ ସାରଳା ଦାସ ଲେଖିଛନ୍ତି:

ବାବୁ ଅବିଚ୍ଛନ୍ନେ ମୂର୍ତ୍ତି ଦିଶୁ ଯେ ବାଳଅର୍କ ପ୍ରାୟେ

କଣୟ ତେଜରୁ ଅଧିକ ଦିଶଇ ତୋର କାୟେ ।(ସାରଳା ମହାଭାରତ)

ଏଠାରେ କଣୟର ତେଜ ସୂର୍ଯ୍ୟକାନ୍ତି ସହିତ ତୁଳନା କରାଯାଇଛି, ଯାହା ସୁନାର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତାର ପ୍ରତୀକ ।

ସାରଳା ଦାସଙ୍କ ସାରଳା ମହାଭାରତ ପରି ପ୍ରାଚୀନ କଵି ପ୍ରତାପ ରାୟଙ୍କ ଶଶିଶେଣା କାଵ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ କଣୟ ଶବ୍ଦ ପ୍ରୟୋଗ ହୋଇଥିଵାର ଜଣାଯାଏ । ଯେମିତି ଏକ ସ୍ଥାନରେ ଲେଖାଅଛି:

“ବଳେ ବାହୁ ମୃଣାଳ ସାର, 

ନହେ ମୁକୁର ଜ୍ୟୋତି ।

କଣୟ ଲତାର ଶିଖରେ କି ବସେ ଭୃଙ୍ଗପତି ॥”

ଏଠାରେ କଣୟ ଲତାର ଶିଖରରେ ଭୃଙ୍ଗ ବସିଵାର ଉପମା ଦିଆଯାଇଛି ଏଵଂ ଏହା ସୁନାର ଚମକ ଓ ଆକର୍ଷଣକୁ ସୂଚିତ କରେ।

ଅଚ୍ୟୁତାନନ୍ଦ ଦାସଙ୍କ ହରିଵଂଶ ପ୍ରଥମଖଣ୍ଡରେ ମଧ୍ୟ କଣୟ ଶବ୍ଦ ଏକ ପର୍ଵତର ନାମ ରୂପେ ପ୍ରୟୋଗ କରାଯାଇ ଲିଖିତ ଅଛି:

“କଣୟ ନାମେ ପର୍ଵତ ଏ ନଦୀର ପାଶେ ଵସନ୍ତ ପଵନ ଏଥେ ବହେ ବାରମାସେ ।”

ଏଠାରେ କଣୟ ପର୍ଵତର ନାମ ସୁନାର ଚମକ ଓ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତାର ପ୍ରତୀକ ରୂପେ ଵ୍ୟଵହୃତ ହୋଇଛି, ଯାହା ପ୍ରାକୃତିକ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟର ଵର୍ଣ୍ଣନାରେ ସହାୟକ।

ପ୍ରାଚୀନ ଓଡ଼ିଆ ଚର୍ଯ୍ୟାଗୀତିକାରେ ମଧ୍ୟ କଣୟ ଶବ୍ଦ ପ୍ରୟୋଗ ହୋଇଥିଵା ଦେଖାଯାଏ। ଯେମିତି ଏକ ଚର୍ଯ୍ୟାପଦରେ ଲେଖାଅଛି:

“ତ‌ହିଂର ଉପରେ କଣୟ ଗିରିମାନ

ତ‌ହିଂ ପଶେ ଭ୍ରମର ଗୁମ୍ଫା ଵିଧାନ”

ଏଠାରେ କଣୟ ଗିରି ଅର୍ଥାତ୍ ସୁନାର ପର୍ଵତ ରୂପେ ଵର୍ଣ୍ଣିତ, ଯାହା ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଓ ପ୍ରକୃତିଗତ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟର ମିଶ୍ରଣ।

ସାରଳା ମହାଭାରତରେ କନକ ଵା ସୁନାକୁ କଣୟ ତଥା ରଜନୀରୁ ରୟଣୀ ଶବ୍ଦ ରୂପେ ପ୍ରୟୋଗ କରାଯାଇଛି ଯାହା ପ୍ରାକୃତ ଭାଷାର ଵ୍ୟାକରଣ ଗୁଣ ଆଧାରରେ ସ୍ଵତଃ ଵିଵର୍ତ୍ତିତ । ଏହି ପରିବର୍ତ୍ତନ ଓଡ଼ିଆ ଭାଷାର ପ୍ରାକୃତିକ ବିକାଶର ଏକ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଉଦାହରଣ।

ପ୍ରାକୃତ ଵ୍ୟାକରଣରେ 'କାଦିନ୍ତରଵର୍ତ୍ତୀୟ ଵ୍ୟଞ୍ଜନ ଯଦେଶ' (kādi-antarvarttīya vyajjana yadeśa) ନିୟମ ଅନୁସାରେ 'କ, ଗ, ଚ, ଜ' ଆଦି ଵର୍ଣ୍ଣ ଅନ୍ତର୍ବର୍ଣ୍ଣୀୟ ଅବସ୍ଥାନ ଵା Intervocalic Positionରେ ‘ୟ’ ଭଳି ଦ୍ଵିସ୍ଵରରେ,ଵର୍ଣ୍ଣ ଲୋପ ପାଏ କିମ୍ବା ଲ, ବ ଭଳି ଅଵର୍ଗ୍ୟ ଵ୍ୟଞ୍ଜନରେ ପରିଵର୍ତ୍ତିତ ହୋଇଥାଏ। କନକ ଶବ୍ଦଟି ଧ୍ଵନିତତ୍ତ୍ଵ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ପ୍ରକୃତରେ ଦେଖିଵାକୁ କ୍‌ଅ‌ନ୍‌ଅକ୍‌ଅ ଅଟେ ତେଣୁ ଦ୍ଵିତୀୟ 'କ' ଦୁଇ ସ୍ଵର(ଅ) ଵର୍ଣ୍ଣ ମଧ୍ୟରେ ରହେ । ଫଳତଃ ପ୍ରାକୃତ ଭାଷାର ଵ୍ୟାକରଣ ନିୟମ ଅନୁସାରେ କନକ ଶବ୍ଦ ପ୍ରାକୃତ ଭାଷାରେ କଣୟ ହୋଇଅଛି (ପ୍ରାକୃତ ଭାଷାରେ ନ ଵର୍ଣ୍ଣ ଅନେକ ସମୟରେ ଣ ହୁଏ ତେଣୁ କନକରେ ଥିଵା ନ ଵର୍ଣ୍ଣ ଣ ହୋଇଅଛି) ।‌ କନକରେ କଣୟ(ୟ),ଲୋକରୁ ଲୋଅ(∅),ପକ୍ବରୁ ପଇଅ(ଇଅ ଵା ୟ),ମଧ୍ୟକରୁ ମଜ୍ଝ(∅),ଅଳ୍ପକରୁ ଅପ୍ପଅ(∅) ଇତ୍ୟାଦି ଶବ୍ଦ ଏହିପରି ଭାବେ ପ୍ରାକୃତ ଭାଷାରେ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଛି। ଏହି ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଆଉ କିଛି ଉଦାହରଣ ଯେମିତି ସୁକୃତରୁ ସୁଇଅ, ଵିକଳରୁ ବିଅଳ, ନକୁଳରୁ ଣଅଳ ଇତ୍ୟାଦି ମଧ୍ୟ ପ୍ରାକୃତରେ ଦେଖାଯାଏ।

ପ୍ରାକୃତ ଭାଷାରେ କଣୟ ଶବ୍ଦ ସୁନା ଅର୍ଥରେ ହିଁ ଚଳୁଥିଲା , ଓଡ଼ିଆ ଏକ ପ୍ରାକୃତିକ ଵା ପ୍ରାକୃତ ଭାଷା ହୋଇଥିଵାରୁ ଏଵଂ ୩୦୦୦ ଵର୍ଷ ପୂର୍ଵର ଭାଷା ହୋଇଥିଵାରୁ ଏ ଭାଷାରେ ମଧ୍ୟ କଣୟ ଶବ୍ଦ ଚଳୁଥିଲା । ସିଂହଳୀ ଭାଷାରେ ସେହି ଶବ୍ଦ କାଳକ୍ରମେ kanā ହୋଇଅଛି ଏଵଂ ସୁନା ଅର୍ଥରେ ଚଳୁଅଛି। 

ହିନ୍ଦୀ ଭାଷାରେ କଣୟ ଶବ୍ଦ ନଥିଲେ ବି ଏହା ସହିତ ସଗୋତ୍ରୀୟ कनै ଶବ୍ଦ ଚଳୁଥିଲା ବୋଲି ପ୍ରାଚୀନ ହିନ୍ଦୀ ସାହିତ୍ୟରୁ ଜଣାଯାଏ 

“वै जो मेघ गढ़ लाग अकासाँ । 

बिजरी कनै कोटि चहुँ पासा ।”

—जायसी ग्रं॰, पृ॰ २२९ ।

ଏଠାରେ कनै ଶବ୍ଦଟି ସୁନାର ଚମକ ଓ ବିଜୁଳିର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତାର ଉପମା ରୂପେ ଵ୍ୟଵହୃତ ହୋଇଛି, ଯାହା କଣୟର ସମାନ ଅର୍ଥ ଵହନ କରେ।

ଓଡ଼ିଆ ଭାଷାରେ ପ୍ରଚଳିତ ପ୍ରାକୃତ କଣୟ ଶବ୍ଦଟି ସଂସ୍କୃତ ଭାଷାର କନକ ଶବ୍ଦ ସହିତ ସମୋଦ୍ଧୃତ ବୋଲି ଭାଷାଵିଦମାନେ ମତ ଦିଅନ୍ତି । ଥାଇ ଭାଷାରେ ଏଇ କନକ ଶବ୍ଦ ଯାଇ กนก (gà-nòk) ହୋଇଅଛି । ଏହା ଵ୍ୟତୀତ ମାଲୟ ଭାଷାରେ ସୁନାକୁ ‘ଏମାସ୍’ (emas) କୁହାଯାଏ, ଯାହା ସଂସ୍କୃତର ‘ହେମ’ରୁ ଆସିଛି, କିନ୍ତୁ କଣୟର ପ୍ରଭାବ ଇଣ୍ଡୋନେସିଆରେ ‘କେମାସ୍’ (kemas) ରୂପେ ରହିଛି।

ଏହି ସମସ୍ତ ଉଦାହରଣ ପ୍ରମାଣ କରେ ଯେ କଣୟ ଶବ୍ଦଟି କେଵଳ ଓଡ଼ିଆରେ ନୁହେଁ, ଵରଂ ଇଣ୍ଡୋ-ଆର୍ଯ୍ୟ ଭାଷାପରିଵାରର ଅନେକ ଶାଖାରେ ଵିଭିନ୍ନ ରୂପରେ ବଞ୍ଚି ରହିଛି। ଓଡ଼ିଆ ଭାଷାର ପ୍ରାଚୀନତ୍ୱ ଓ ପ୍ରାକୃତ ମୂଳକୁ ଏହା ଏକ ଜୀଵନ୍ତ ସାକ୍ଷ୍ୟ ରୂପେ ଉଭା ହୋଇଛି। ଆଜିର ଓଡ଼ିଆ ଅଭିଧାନଗୁଡ଼ିକରେ ଯଦି ଏଭଳି ଲୁପ୍ତ ଶବ୍ଦକୁ ସ୍ଥାନ ଦେଇ ସେଗୁଡ଼ିକର ପ୍ରାକୃତ ମୂଳ ଓ ସାହିତ୍ୟିକ ପ୍ରୟୋଗ ସହିତ ସଂରକ୍ଷଣ କରାଯାଏ, ତେବେ ଆଗାମୀ ପିଢ଼ି ଓଡ଼ିଆ ଭାଷାର ଐତିହ୍ୟକୁ ଅଧିକ ଗଭୀରଭାବେ ବୁଝିପାରନ୍ତେ ।

ମନ୍ମୟ ଶବ୍ଦର ନିରୁକ୍ତି ଏଵଂ ଅର୍ଥ ଆଲୋଚନା

ଆଜିକାଲି ଅନେକେ ଗୋଟିଏ ସଂସ୍କୃତ ନାଆଁ ରଖୁଛନ୍ତି ମନ୍ମୟ । ତେବେ ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ଭାଷାକୋଷରେ ଆମେ ଏ ଶବ୍ଦ ଉଣ୍ଡିଲେ ପାଆନ୍ତି ନାହିଁ । ଲୋକପ୍ରିୟ ଓଡ଼ିଆ ପ୍ରାଚୀନ ସାହିତ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଏ ଶବ୍ଦ ପ୍ରୟୋଗ ହୋଇଥିଵା ଜଣାଯାଏ ନାହିଁ । ତେବେ ହିନ୍ଦୀ ଶବ୍ଦସାଗରରେ ଏ ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି । ହିନ୍ଦୀ ଶବ୍ଦସାଗର ଅନୁସାରେ ଏହାର ସ୍ତ୍ରୀଵାଚକ ଵିଶେଷ୍ୟରୂପ ମନ୍ମଥୀ ଅଟେ । ଏହା ତନ୍ମୟ ଶବ୍ଦର ଵିଲୋମ ଅଟେ । ମନ୍ମୟ ଶବ୍ଦର “ମୋ ମଧ୍ୟରେ ଲୀନ,ମୋ ସହିତ ଅନୁରକ୍ତ” ଆଦି ଅର୍ଥ ହିନ୍ଦୀ ଶବ୍ଦ ସାଗରରେ ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି । ଅଵଶ୍ୟ ଅନେକ ସଂସ୍କୃତ କୋଷରେ ଏ ଶବ୍ଦ ସ୍ଥାନ ପାଇଛି । 

ସଂସ୍କୃତ ଶବ୍ଦସାଗରରେ ମନ୍ମୟ ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ମୋରୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ମୋ ସମାନ (ଈଶ୍ଵର) ଲେଖାଅଛି । କେପେଲର୍‌ଙ୍କ ଅଭିଧାନରେ ମନ୍ମୟର ଅର୍ଥ ମୋରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ମୋରୁ ନିର୍ମିତ ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି । ୟେଟ୍‌ସ୍‌ଙ୍କ ସଂସ୍କୃତ କୋଷରେ ମନ୍ମୟର ଅର୍ଥ ମୋରୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ (ଈଶ୍ଵର) ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି । ଉଇଲ୍‌ସନ୍‌ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ସଂସ୍କୃତ କୋଷରେ ମନ୍ମୟ ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ମୋରୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ମୋ ସମାନ (ଈଶ୍ଵର) ଲେଖିଛନ୍ତି । ମୋନିଅର୍ ଉଇଲିୟମ୍‌ସ୍ କୋଲୋନ୍‌ଙ୍କ ସଂସ୍କୃତ କୋଷରେ ମନ୍ମୟ ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ମୋରୁ ନିର୍ମିତ, ମୋରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ମୋରୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ମୋ ସମାନ ଆଦି ଲେଖାଯାଇଛି । ବେନ୍‌ଫେଙ୍କ ସଂସ୍କୃତ କୋଷରେ ମନ୍ମୟ ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ମୋରୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ମୋ ସହିତ ସଂଲଗ୍ନ ଲେଖାଯାଇଛି । 

ଅଧିକାଂଶ ଶବ୍ଦକୋଷରେ ମନ୍ମୟ ଶବ୍ଦର ନିରୁକ୍ତି — ମତ୍ (ମୋରୁ, ପ୍ରଥମ ପୁରୁଷ ସର୍ଵନାମ) ଓ ମୟଟ୍ (ମୟ) ପ୍ରତ୍ୟୟର ସଂଯୋଗ ରୂପେ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଛି।

ତେଣୁ “ମନ୍ମୟ” ଶବ୍ଦଟି ଦୁଇଟି ଉପାଦାନରୁ ଗଠିତ ବୋଲି ଧାରଣା ସ୍ପଷ୍ଟ ହୁଏ । 

ମତ୍ ଏକ ସର୍ଵନାମ ଏଵଂ “ମଦ୍” (ମୁଁ)ର ଷଷ୍ଠୀ ଵିଭକ୍ତି ରୂପ (ମୋର) ଅଟେ। ପାଣିନୀଙ୍କ ଅଷ୍ଟାଧ୍ୟାୟୀରେ, ସର୍ଵନାମର ଵିଭକ୍ତି ଗଠନ ସୂତ୍ର ୭.୨.୮୮–୭.୨.୧୧୫ (“ସର୍ଵାଦୀନି ସର୍ଵନାମାନି”) ଅନୁସାରେ ହୁଏ। ଏଠାରେ “ମଦ୍”ରୁ “ମତ୍” ଷଷ୍ଠୀ ଏକଵଚନରେ ଗଠିତ ହୋଇଛି ।

ସେହିପରି ମୟଟ୍ ଏକ ତଦ୍ଧିତ ପ୍ରତ୍ୟୟ,

ଯାହା ପାଣିନୀଙ୍କ ସୂତ୍ର ୫.୩.୫୫ (“ମୟଟ୍‌ଚ”) ଅନୁସାରେ ଯୋଗ ହୁଏ। ଏହି ପ୍ରତ୍ୟୟ “ପ୍ରାଚୁର୍ଯ୍ୟ” (ପୂର୍ଣ୍ଣତା), “ସାଦୃଶ୍ୟ” (ସମାନତା), କିମ୍ବା “ଉତ୍ପତ୍ତି” (ସମ୍ବନ୍ଧ) ଅର୍ଥ ପ୍ରକାଶ କରେ। “ମୟଟ୍” ପ୍ରତ୍ୟୟ ଯୋଗ ହେଲେ ଶବ୍ଦଟି ଵିଶେଷଣ (ଅଦନ୍ତ) ହୁଏ, ଯାହା ପୁଲିଙ୍ଗ, ସ୍ତ୍ରୀଲିଙ୍ଗ ଓ ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗରେ ଵ୍ୟଵହୃତ ହୁଏ (ମନ୍ମୟଃ, ମନ୍ମୟା, ମନ୍ମୟଂ)।

ଅଷ୍ଟାଧ୍ୟାୟୀର ସୂତ୍ର ୪.୧.୮୩ (“ପ୍ରାଗ୍‌ଦୀଵ୍ୟତୋ ଽଣ୍”) ଓ ୫.୩.୫୫ ଅନୁସାରେ, “ମୟଟ୍” ପ୍ରତ୍ୟୟ ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା “ମନ୍ମୟ” ଶବ୍ଦ ଗଠିତ ହୁଏ । “ମନ୍ମୟ” ଶବ୍ଦଟି ଵିଭିନ୍ନ ସଂସ୍କୃତ ଶାସ୍ତ୍ର ଓ କୋଶ (ଅମରକୋଶ, ମୋନିଅର-ୱିଲିୟମ୍ସ, କେପେଲର ଆଦି) ଅନୁସାରେ ମୁଖ୍ୟତଃ ତିନୋଟି ଅର୍ଥରେ ପ୍ରୟୋଗ କରାଯାଏ ‌: ମୋରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ,ମୋ ସାଦୃଶ୍ୟ ଓ ଓ ମୋଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ।‌

ମନ୍ମୟ ଶବ୍ଦଟି “ମୋରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ” (Full of me) ଅର୍ଥରେ ଭଗଵଦ୍‌ଗୀତା (୪.୧୦)ରେ ପ୍ରୟୋଗ ହୋଇଛି ‌। ଭଗଵଦ୍‌ଗୀତା (୪.୧୦)ରେ ଭକ୍ତିଯୋଗ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ କହିଛନ୍ତି:

"ଵୀତରାଗଭୟକ୍ରୋଧା ମନ୍ମୟା ମାମୁପାଶ୍ରିତାଃ। 

ବହଵୋ ଜ୍ଞାନତପସା ପୂତା ମଦ୍ଭାଵମାଗତାଃ।।"

ଅର୍ଥାତ୍ ଯେଉଁମାନେ ରାଗ, ଭୟ ଓ କ୍ରୋଧରୁ ମୁକ୍ତ, ମୋ’ ଚିନ୍ତାରେ ନିମଗ୍ନ, ମୋ’ ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳ ଏଵଂ ଜ୍ଞାନ ଓ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ ମୋ’ ଭାବରେ (ମଦ୍ଭାବ) ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଛନ୍ତି। ଏହି ଶ୍ଲୋକରେ "ମନ୍ମୟ" ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ହେଉଛି "ମୋ’ ଚିନ୍ତାରେ ନିମଗ୍ନ" ଵା "ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ଚିନ୍ତା ଓ ଭାବନାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ"। ଏହା ସୂଚାଏ ଯେ ଭକ୍ତଙ୍କର ମନ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରୂପେ ଈଶ୍ୱରଙ୍କୁ ସମର୍ପିତ ଏଵଂ ସେମାନେ ତାଙ୍କର ସ୍ମରଣ, ଭକ୍ତି ଓ ସେଵାରେ ଲୀନ ହୋଇଥାଆନ୍ତି।

ଏତଦଵ୍ୟତୀତ ମୋ ପରି ଓ ମୋରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଅର୍ଥରେ ମଧ୍ୟ ଏ ଶବ୍ଦ ପ୍ରୟୋଗ କରାଯାଏ । 

ଅଷ୍ଟାଧ୍ୟାୟୀର ସୂତ୍ର ୫.୩.୫୫ (“ମୟଟ୍‌ଚ”) ଅନୁସାରେ “ମୟଟ୍” ପ୍ରତ୍ୟୟ ପ୍ରାଚୁର୍ଯ୍ୟ, ସାଦୃଶ୍ୟ, ଓ ସମ୍ବନ୍ଧ ଅର୍ଥ ପ୍ରକାଶ କରେ। ତେଣୁ “ମନ୍ମୟ”ର ତିନୋଟି ଅର୍ଥ (ପୂର୍ଣ୍ଣତା, ସମାନତା, ଉତ୍ପତ୍ତି) ଵ୍ୟାକରଣିକ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଯୁକ୍ତିଯୁକ୍ତ। ସୂତ୍ର ୧.୧.୬୬ (“ତସ୍ମାଦିତ୍ୟୁତ୍ତରଂ କର୍ମ”) ଅନୁସାରେ, “ମତ୍” (ମୋର) ଏକ ସର୍ଵନାମ ଭାବେ ଈଶ୍ୱରଙ୍କୁ ସୂଚାଏ, ଯାହା ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥକୁ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ସନ୍ଦର୍ଭରେ ସ୍ଥାପନ କରେ। ସୂତ୍ର ୫.୪.୫୦ (“ତଦ୍ଭାବୋଽପ୍ରତ୍ୟୟେ”) ସାଦୃଶ୍ୟ ଓ ପ୍ରାଚୁର୍ଯ୍ୟ ଅର୍ଥକୁ ସମର୍ଥନ କରେ ତେଣୁ “ମନ୍ମୟ” ଶବ୍ଦ ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ସହ ସାମଞ୍ଜସ୍ୟ ଵା ପୂର୍ଣ୍ଣତା ଦର୍ଶାଏ। 

ଭଗଵଦ୍‌ଗୀତାରେ ପ୍ରୟୋଗ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଏ ଶବ୍ଦ ଏହାର ଉଚ୍ଚ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଅର୍ଥ ଯୋଗୁଁ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସାହିତ୍ୟରେ ବହୁତ କମ୍ ପ୍ରୟୋଗ ହୋଇଅଛି । ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପ୍ରାଚୀନ ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟରେ ଏ ଶବ୍ଦ ପ୍ରୟୋଗ ହୋଇଥିଵାର ପ୍ରମାଣ ମିଳେ ନାହିଁ । ତଥାପି ଆଜିକାଲି ଲୋକେ ଏ ଶବ୍ଦ ଵ୍ୟଵହାର କରି ନିଜ ସନ୍ତାନମାନଙ୍କର ନାମକରଣ କରୁଅଛନ୍ତି । 

ସଭ୍ୟତା ଓ ସଂସ୍କୃତି ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଭେଦ କ'ଣ ?

ପୃଥିଵୀର କିଛି ପ୍ରାଚୀନ ସଭ୍ୟତା ହେଲା ଭାରତୀୟ ସଭ୍ୟତା ଵା ସିନ୍ଧୁ-ଗଙ୍ଗା ସଭ୍ୟତା,ମେସୋପୋଟାମିଆ ସଭ୍ୟତା,ମିଶରୀୟ ସଭ୍ୟତା,ଚୀନୀୟ ସଭ୍ୟତା,ମାୟା ସଭ୍ୟତା,ଇନ୍କା ସଭ୍ୟତା,ଗ୍ରୀକ୍ ସଭ୍ୟତା,ରୋମାନ ସଭ୍ୟତା,ମେସୋଆମେରିକୀୟ ସଭ୍ୟତା,ପାରସୀୟ ସଭ୍ୟତା ଓ 

ଆବୋରିଜିନାଲ ଅଷ୍ଟ୍ରେଲିଆନ ସଭ୍ୟତା ଇତ୍ୟାଦି ଇତ୍ୟାଦି । ତେବେ ବାକି ସବୁ ସଭ୍ୟତା ଲୁପ୍ତପ୍ରାୟ କେଵଳ ଭାରତୀୟ ସଭ୍ୟତା ଏକମାତ୍ର ପ୍ରାଚୀନ ସଭ୍ୟତା ଯାହା ସମୟକ୍ରମେ ଵିକଶିତ ହୋଇଛି ଏଵଂ ଏଯାଵତ୍ ବଞ୍ଚିରହିଛି । 

ଅନେକ ସମୟରେ ସଭ୍ୟତା ଓ ସଂସ୍କୃତି ମଧ୍ୟରେ ଥିଵା ପାର୍ଥକ୍ୟ ଵିଷୟରେ ଆଲୋଚନା କରାଯାଏ । ଏ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ବେଳେବେଳେ ସାର୍ଥକ ଆଲୋଚନା ହୁଏ ପୁଣି ଆଉ କେବେକେବେ ତର୍କ ଵିତର୍କ ଲାଗିରହେ । ତେବେ ଚାଲନ୍ତୁ ଏ ଵିଷୟରେ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଆଲୋଚନାଟିଏ କରିଵା । 

ସଭ୍ୟତା କାହାକୁ କୁହନ୍ତି? 

ଏକ ସମାଜର ବୃହତ୍ ଓ ଜଟିଳ ସାମାଜିକ, ଆର୍ଥିକ, ରାଜନୈତିକ ଓ ପ୍ରଯୁକ୍ତିଗତ ଵ୍ୟଵସ୍ଥାକୁ ସଭ୍ୟତା କୁହନ୍ତି । ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ଭାଷାକୋଷରେ ସଭ୍ୟତା ଶବ୍ଦର ଆଠଗୋଟି ଅର୍ଥ ଲେଖା ହୋଇଛି । ସାମାଜିକତାକୁ ସଭ୍ୟତା କୁହନ୍ତି ଅର୍ଥାତ୍ ଲୋକଙ୍କ ସହିତ ମିଳିମିଶି ଜୀଵନଯାପନ କରିଵାର ଗୁଣକୁ ସଭ୍ୟତା କୁହାଯାଏ । ଭଦ୍ରତା ଵା ଶିଷ୍ଟ ଓ ସୌଜନ୍ୟପୂର୍ଣ୍ଣ ଵ୍ୟଵହାରକୁ ବି ସଭ୍ୟତା କୁହନ୍ତି ।ସାମାଜିକ ଆଚରଣରେ ନମ୍ରତା ଓ ସଂସ୍କାର ରୂପ ଶିଷ୍ଟାଚାର/ସୌଜନ୍ୟକୁ ମଧ୍ୟ ସଭ୍ୟତା ବୋଲାଯାଏ । ସାମାଜିକ ଉତ୍କର୍ଷ ଵା ସମାଜର ସାଂଗଠନିକ ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ଉନ୍ନତିକୁ ସଭ୍ୟତା କହିଥାନ୍ତି । 

 ସୁସଂସ୍କୃତ ଜୀଵନଶୈଳୀ ଓ ରୁଚିସମ୍ପନ୍ନ ଆଚରଣ ମଧ୍ୟ ସଭ୍ୟତା ଅଟେ । ସାହିତ୍ୟ, ଵିଜ୍ଞାନ, ଦର୍ଶନ, କଳା, ଧର୍ମନୀତି ଆଦିର ଅନୁଶୀଳନ ଦ୍ଵାରା ମାନବ ମନ ଓ ଆଚରଣର ଉନ୍ନତିକୁ ସଭ୍ୟତା କୁହାଯାଏ । ନଗରୀୟ ଜୀଵନ, ଲିଖିତ ଭାଷା, ଶାସନ ଵ୍ଯଵସ୍ଥା ଓ ପ୍ରଯୁକ୍ତି ଆଧାରିତ ସାମାଜିକ ଵ୍ୟଵସ୍ଥାକୁ ସଭ୍ୟତା ବୋଲାଯାଏ । 

ଲୋକ ସମାଜରେ ଏକତା ଓ ସହଯୋଗ ସହିତ ଚଳିଵାର ଭାବର ଅନ୍ୟ ନାମ ସଭ୍ୟତା ଅଟେ । ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ଭାଷାକୋଷରେ ସଭ୍ୟତା ଶବ୍ଦର ଏହି ଅର୍ଥଗୁଡ଼ିକ ଏହାର ଵ୍ୟାପକ ଓ ଵିଵିଧ ଦିଗକୁ ସୂଚାଇଥାଏ।

ଐତିହାସିକ ଆଲୋଚନା ସମୟରେ ସାଧାରଣତଃ Civilization ଅର୍ଥରେ ସଭ୍ୟତା ଶବ୍ଦ ପ୍ରୟୋଗ ହୋଇଥାଏ । ଏକ ଓ ଏକାଧିକ ଜାତିର ଏକତା ଓ ସମନ୍ଵୟରେ ନଗରୀୟ ଜୀଵନ, ଲିଖିତ ଭାଷା, ଶାସନ ବ୍ୟଵସ୍ଥା, ଵିଜ୍ଞାନ, କୃଷି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉନ୍ନତ ପ୍ରଯୁକ୍ତି ଆଧାରରେ ଗଢ଼ି ଉଠେ। ସିନ୍ଧୁ ସଭ୍ୟତା, ମେସୋପୋଟାମିଆ ସଭ୍ୟତା ଏହାର ଉଦାହରଣ। ଏହା ମୁଖ୍ୟତଃ ଭୌତିକ ଓ ସାଂଗଠନିକ ଉନ୍ନତିକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରେ।

ଅପରପକ୍ଷରେ ସଂସ୍କୃତି ଵା Culture

ହେଉଛି ଏକ ଜନସମୂହର ଜୀଵନଶୈଳୀ, ମୂଲ୍ୟବୋଧ, ଵିଶ୍ବାସ, ପରମ୍ପରା, କଳା, ସାହିତ୍ୟ, ସଙ୍ଗୀତ ଓ ଆଚାର-ଵ୍ୟଵହାରର ସମାହାର। ଏହା ସମାଜର ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ, ନୈତିକ ଓ ସାମାଜିକ ପରିଚୟକୁ ପ୍ରତିଫଳିତ କରେ । ଉଦାହରଣ ସ୍ଵରୂପ ଆମ ଓଡ଼ିଶାର ଜଗନ୍ନାଥ ସଂସ୍କୃତି, ନୃତ୍ୟ (ଓଡ଼ିଶୀ), ଓ ପରମ୍ପରାଗତ ଖାଦ୍ୟ। ଏହା ଅଧିକାଂଶ ସମୟରେ ଅଭୌତିକ ଓ ଆଵେଗାତ୍ମକ ଦିଗକୁ ଗୁରୁତ୍ବ ଦିଏ।

ସଭ୍ୟତା ଏକ ବୃହତ୍ ଓ ଜଟିଳ ସାମାଜିକ ଵ୍ୟଵସ୍ଥା, ଯହିଁର ଏକ ଅଂଶ ହେଲା ସଂସ୍କୃତି । ସଂସ୍କୃତି ଅଧିକ ସ୍ଥାନୀୟ ଓ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସମୂହ ସହିତ ଜଡ଼ିତ।

ସଭ୍ୟତା ଭୌତିକ ଓ ପ୍ରଯୁକ୍ତିଗତ ଉନ୍ନତି ଉପରେ କେନ୍ଦ୍ରିତ, କିନ୍ତୁ ସଂସ୍କୃତି ମାନଵୀୟ ମୂଲ୍ୟତଥା ପରମ୍ପରା ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ବ ଦିଏ । ସଭ୍ୟତା ସମୟ ସହିତ ଵିକଶିତ ହୋଇପାରେ ଵା ଵିଲୁପ୍ତ ହୋଇପାରେ, କିନ୍ତୁ ସଂସ୍କୃତି ପ୍ରାୟତଃ ଅଧିକ ସ୍ଥାୟୀ ଓ ପରମ୍ପରା ମାଧ୍ୟମରେ ବଜାୟ ରହେ। ସଂକ୍ଷେପରେ କହିଵାକୁ ଗଲେ, ସଭ୍ୟତା ହେଉଛି ଏକ ସମାଜର ଵାହ୍ୟ ଓ ସାଂଗଠନିକ ରୂପ, ଯେଉଁଠାରେ ସଂସ୍କୃତି ତା’ର ଆନ୍ତରିକ ଓ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ପରିଚୟ।

ଗୋସିଆଁ : ପ୍ରାଚୀନ କିନ୍ତୁ ପ୍ରଚଳିତ ଓଡ଼ିଆ ଶବ୍ଦ

ଗୋସିଆଁ

ଅନେକ ପ୍ରାଚୀନ ଓଡ଼ିଆ ଶବ୍ଦ ଆଜି ବି ଗ୍ରାମାଞ୍ଚଳରେ ପ୍ରଚଳିତ ଅଛି। ତନ୍ମଧ୍ୟରୁ "ଗୋସିଆଁ" ଶବ୍ଦଟି ଏକ ଖାଣ୍ଟି ଓଡ଼ିଆ ଶବ୍ଦ, ଯାହା ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ଓଡ଼ିଆ ଭାଷାକୋଷ ଅନୁସାରେ ପଶୁ ଵା ଦ୍ରଵ୍ୟର ମାଲିକକୁ ବୁଝାଏ। ଏହା ଵ୍ୟତୀତ ଶବ୍ଦଟିର ଅନ୍ୟ ଅର୍ଥ ମଧ୍ୟ ରହିଛି, ଯଥା- ଗୃହସ୍ଵାମୀ, ଭୃତ୍ୟର ସ୍ଵାମୀ, ସ୍ଵାମୀ (ପତି ଵା husband) ଓ ରକ୍ଷକ। ଏହା ଏକ ଵିଶେଷଣ ଶବ୍ଦ ରୂପେ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ୟ ଶବ୍ଦ ସହିତ ଯୁକ୍ତ ହୋଇ ଵ୍ୟଵହୃତ ହୁଏ। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, "ଗୋସିଆଁ ଭୃତ୍ୟ" ଅର୍ଥାତ୍ ଯାହାର ସ୍ଵାମୀ ଵା ମାଲିକ ଅଛି, "ଗୋସିଆଁ ସ୍ତିରୀ" ଅର୍ଥାତ୍ ଯେଉଁ ସ୍ତ୍ରୀର ପତି ଜୀଵିତ ଅଛି ଏଵଂ "ଗୋସିଆଁ ଆଶ୍ରିତ" ଅର୍ଥାତ୍ ଯାହାର ରକ୍ଷକ ଅଛି। 

ଏହି ଶବ୍ଦର ଉପରୂପ ହେଉଛି "ଗୁସିଆଁ" ଓ "ଗୋସେଇଁଆ"। ଓଡ଼ିଆ "ଗୋସିଆଁ" ଶବ୍ଦଟି "ଗୋସ୍ଵାମୀ" ଶବ୍ଦରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିଵା ଅନୁମାନ କରାଯାଇଛି। ଓଡ଼ିଶାର ଗ୍ରାମାଞ୍ଚଳରେ ଏହି ଶବ୍ଦ ଆଜି ମଧ୍ୟ ପ୍ରଚଳିତ ଅଛି ଏଵଂ ଏହାର ପ୍ରାଚୀନତା ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟରେ ଦେଖିଵାକୁ ମିଳେ।

ଓଡ଼ିଶାରେ ପ୍ରଚଳିତ ଦୁଇଟି ଢଗ ଏହି ଶବ୍ଦର ପ୍ରୟୋଗକୁ ସୂଚିତ କରେ। ପ୍ରଥମ ଢଗଟି ହେଲା:  

“ମାଘେ ମଇଁଷି, ଭୋଦୁଆଁ ଗାଈ, 

ଅଶିଣେ ଘୋଡ଼ା ଗୋସିଆଁ ଖାଇ।”  

ମାଘ ମାସରେ ମଇଁଷି, ଭାଦ୍ରପଦରେ ଗାଈ, ଏଵଂ ଆଶ୍ୱିନ ମାସରେ ଘୋଡା ନିଜ ମାଲିକକୁ ପାଇଁ କ୍ଷତିକାରକ ହୋଇପାରେ ବୋଲି ସମ୍ଭଵତଃ ଢଗରେ ସୂଚୀତ ହୋଇଛି । 

ସେହିପରି ଓଡ଼ିଆରେ ଢଗ ଅଛି

“ପୋଷିଲା ବାଘ ଗୋସିଆଁ ଖାଏ,”  

ଏ ଢଗ ସୂଚୀତ କରେ ଯେ ବାଘ ଭଳି ହିଂସ୍ର ଜୀଵ ଯେତେ ପୋଷିଲେ ବି ସେ ନିଜର ହିଂସ୍ର ସ୍ଵଭାଵ ଯୋଗୁଁ ନିଜ ଗୋସିଆଁକୁ ମାରି ପାରେ । 

ସେହିପରି ଯଦି ମଣିଷ ଵିଶ୍ଵାସଘାତକ ହୁଏ ସେ ମଧ୍ୟ ହିଂସ୍ର ସ୍ଵଭାଵଯୁକ୍ତ ହୋଇପାରେ । 

ତେବେ ଗୋସିଆଁ ଶବ୍ଦର ପ୍ରାଚୀନ ଓ ସାହିତ୍ୟିକ ପ୍ରୟୋଗ ଅଚ୍ୟୁତାନନ୍ଦ ଦାସଙ୍କ ରଚିତ "ଗୋପାଳ ଓଗାଳ"ରେ ଦେଖିଵାକୁ ମିଳେ । ପଞ୍ଚସଖା ଯୁଗର ଅନ୍ୟତମ କଵି, "ଗୋସିଆଁ" ଶବ୍ଦଟି ଵ୍ୟଵହାର କରି ଲେଖିଛନ୍ତି:

“ଯାହା ପାଇଁ ମୁହିଁ ଘରୁ ଗୋଡ଼ କାଢି଼

କୁଞ୍ଜେ ଯାଉଥିଲି ଧାଇଁ  

ସେଇ ପୁଣି ଆଜି ଭଗାରୀ ସାଜୁଛି  

ମୁହଁ କୁ ଟିକେ ନଚାହିଁ  

କିଛି ଦିନ ପରେ ତାଟକ ହଜିଛି  

ଆଣିବେ ନିଶ୍ଚେ #ଗୋସିଆଁ  

ଶାଶୁ ନଣନ୍ଦ ଙ୍କ ସହିତ ଆସିଣ  

ଦେବେ ଜାଣ ମୋତେ ଚିଆଁ  

ଲଳିତା ହାତକୁ ଧରି ରାଧାରାଣୀ  

କହିଲେ ବଞ୍ଚିବି ନାହିଁ  

ଯମୁନା ଜଳରେ ପୋଡ଼ା ଜୀଵନକୁ  

ନିଶ୍ଚୟ ଝାସିବି ମୁହିଁ  

ଲୁହ ଢାଳି ଢାଳି ରାଇ କିଶୋରୀ  

ଯମୁନା କୂଳକୁ ଗଲେ ବାହାରି...!!”

ସମାଜ ଓ ସାହିତ୍ୟରେ "ଗୋସିଆଁ" ଶବ୍ଦର ଏହି ଵ୍ୟଵହାରରୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ ଯେ ଗୋସିଆଁ ଗୋଟିଏ ଅଞ୍ଚଳ ଵିଶେଷର ଶବ୍ଦ ନୁହେଁ ଵରଂ ଏକଦା ସାରା ଓଡ଼ିଶାରେ ପ୍ରଚଳିତ ଏକ ଶବ୍ଦ ଥିଲା ।

ପକ୍ଵ ଶବ୍ଦରେ ଥିଵା ଫଳାଟି ଵ ଫଳା ନା ୱ ଫଳା ?

ଜଣେ ପଚାରିଲେ ପକ୍ଵ ଶବ୍ଦରେ ଥିଵା ଫଳାଟି ଵ ଫଳା ନା ୱ ଫଳା ? 

ଅଷ୍ଟାଧ୍ଯାୟୀର ସୂତ୍ର “ପଚୋ ଵଃ ” (୮.୨.୫୨) ସୂତ୍ର ତଥା ପକ୍ଵ ଶବ୍ଦର ନିରୁକ୍ତି ପାଠରେ ତହିଁର ଉତ୍ତର ଅଛି । 

ଏହି ସୂତ୍ର ନିଷ୍ଠା ପ୍ରତ୍ୟୟ ଯୋଗ ସମୟରେ “ପଚ୍” ଧାତୁର ରୂପାନ୍ତରଣ ନିୟମକୁ ସୂଚାଏ । 

ପଚୋ ଵଃ” ସୂତ୍ରର ଅର୍ଥ ହେଉଛି, “ପଚ୍” ଧାତୁରୁ “କ୍ତ” ଵା “କ୍ତଵତୁ” ପ୍ରତ୍ୟୟ ଯୋଗ ହେଲେ, କ୍ତ ପ୍ରତ୍ୟୟର “ତ” ରୂପ “ଵ” ରେ ପରିଵର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, “ପଚ୍” ଧାତୁର ଅର୍ଥ ହେଉଛି “ରାନ୍ଧିଵା,ପାଚିଵା”। ଯଦି ପଚ୍ ଧାତୁରେ “କ୍ତ” ପ୍ରତ୍ୟୟ ଯୋଗ କରାଯାଏ, ତେବେ ସାଧାରଣ ନିୟମ ଅନୁସାରେ “ପକ୍ତ” ହେଵା କଥା। କିନ୍ତୁ ପାଣିନୀଙ୍କ ପଚୋ ଵଃ ସୂତ୍ର ଅନୁସାରେ, “ତ” ର “ଵ” ରେ ରୂପାନ୍ତର ହେଵ, ଯାହାଦ୍ୱାରା “ପକ୍ଵ” (pakva) ଶବ୍ଦ ଗଠିତ ହୁଏ। “ପକ୍ଵ” ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ହେଉଛି “ରନ୍ଧା” ଵା “ପାକ ହୋଇଥିଵା” ତଥା" ପାଚିଥିଵା"। ଏହି ରୂପାନ୍ତରଣ ସଂସ୍କୃତ ଶବ୍ଦ ଗଠନରେ ଏକ ଵିଶେଷ ନିୟମ ଅଟେ। ପଚୋ ଵଃ ସୂତ୍ରର ପ୍ରୟୋଗ କେଵଳ “ପଚ୍” ଧାତୁ ପାଇଁ ସୀମିତ କିନ୍ତୁ ଏ ଧରଣର ଆହୁରି ଅନେକ ସୂତ୍ର ରହିଛି । 

ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ ଅଷ୍ଟାଧ୍ଯାୟୀର ସୂତ୍ର ଵଚଃ ସମ୍ପ୍ରସାରଣମ୍” (୬.୧.୧୫) ନିୟମାନୁସାରେ ଵଚ୍ ଧାତୁରେ ନିଷ୍ଠା ପ୍ରତ୍ୟୟ “କ୍ତ” ଯୋଗ କଲେ: ଵଚ୍ + କ୍ତ = ଉକ୍ତ (ukta) ହୋଇଥାଏ । ଏଠାରେ “ଵଚ୍” ଧାତୁ ର “ଅ” ସ୍ୱର “ଉ” ରେ ପରିଵର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ । ଏହା ପଚୋ ଵଃ ସୂତ୍ର (ଅଷ୍ଟା. ୬.୧.୧୫) ଠାରୁ ଭିନ୍ନ କିନ୍ତୁ ସମାନ ଧରଣର ସ୍ୱର ପରିଵର୍ତ୍ତନରେ ସାମଞ୍ଜସ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ।

କିନ୍ତୁ ଆଉ କେତେକ ଶବ୍ଦରେ ନିଷ୍ଠା ପ୍ରତ୍ୟୟ ଯୋଗ ସମୟରେ ସ୍ଵର ପରିଵର୍ତ୍ତନ ହୁଏ ନାହିଁ । ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ “ସଚ୍ + କ୍ତ = ସକ୍ତ” ହୁଏ ଏଵଂ ଏ ଶବ୍ଦ ଗଠନରେ ପାଣିନିଙ୍କ ଅଷ୍ଟାଧ୍ୟାୟୀର “କ୍ତକ୍ତଵତୂ ନିଷ୍ଠା” (୩.୨.୧୦୨) ସୂତ୍ର ପ୍ରଯୁଜ୍ୟ । ଏହି ସୂତ୍ର “କ୍ତ” ପ୍ରତ୍ୟୟକୁ ନିଷ୍ଠା ଅର୍ଥରେ “ସଚ୍” (ଅନୁସରଣ କରିବା) ଧାତୁ ସହ ଯୋଗ କରାଏ। ଫଳତଃ “ସଚ୍” ର “ଅ” ସ୍ୱର ଅପରିଵର୍ତ୍ତିତ ରହେ, କାରଣ ଏହା ପାଇଁ “ପଚୋ ଵଃ” ଭଳି ସ୍ୱର ପରିଵର୍ତ୍ତନ ସୂତ୍ର ନାହିଁ। ଫଳରେ, “ସଚ୍ + କ୍ତ” ସରଳ ଭାବେ “ସକ୍ତ” (ଅନୁସୃତ, ସଂଲଗ୍ନ) ହିଁ ହୁଏ। ଅଷ୍ଟାଧ୍ଯାୟୀର ଅନ୍ୟ ସୂତ୍ର ଯେପରି “ନ ଲଘୁପୂର୍ଵାତ୍” (୧.୨.୨୮) ସମ୍ପ୍ରସାରଣର ଅନୁପସ୍ଥିତିକୁ ସମର୍ଥନ କରେ।

ଡାକ୍ତର ଦେଵାଶିଷ ଜ୍ୟେଷ୍ଠୀ ମହାଶୟ ଯେମିତି ଓଡ଼ିଆ ଭାଷାରେ ଦେଵକୁଳ ଶବ୍ଦ ଦେଉଳ,କାଵଡ଼ି ଶବ୍ଦ କାଉଡ଼ି ଓ ଦେଵୀ ଶବ୍ଦ ଦେଈ ହୋଇଛି ଠିକ୍ ସେହିପରି ନିଷ୍ଠା ପ୍ରତ୍ୟୟ ଯୋଗ ସମୟରେ ମଧ୍ୟ ସ୍ଵର ଵର୍ଣ୍ଣ ଅଵର୍ଗ୍ୟ 'ଵ' ତଥା ଅନ୍ୟ ସ୍ଵରଵର୍ଣ୍ଣରେ ପରିଵର୍ତ୍ତିତ ହେଉଛି । 

ପାଣିନିଙ୍କ ଅଷ୍ଟାଧ୍ୟାୟୀରେ “ଵ”, “ଯ”, “ଲ” ଆଦି ଵ୍ୟଞ୍ଜନ ଵର୍ଣ୍ଣର ସ୍ୱର ଵର୍ଣ୍ଣରେ (ଯଥା “ଉ”, “ଇ”, “ଋ” ଆଦି) ପରିଵର୍ତ୍ତନ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ନିୟମ ରହିଛି, ଯାହା ମୁଖ୍ୟତଃ ସମ୍ପ୍ରସାରଣ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ପରିଚାଳିତ ହୁଏ। ଏହି ସମ୍ପ୍ରସାରଣ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ କେତେକ ଵ୍ୟଞ୍ଜନ (ଯେପରି “ଵ”, “ୟ”, “ଲ”) ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପ୍ରତ୍ୟୟ ଵା ପରିସ୍ଥିତିରେ ସମ୍ପୃକ୍ତ ସ୍ୱର ଵର୍ଣ୍ଣରେ ପରିଵର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ। ଏହି ନିୟମ ସାଧାରଣତଃ ନିଷ୍ଠା ପ୍ରତ୍ୟୟ, କ୍ରିୟା ରୂପ ଗଠନ ଵା ଅନ୍ୟ ପ୍ରତ୍ୟୟ ଯୋଗ ସମୟରେ ପ୍ରୟୋଗ ହୁଏ। 

ଅଷ୍ଟାଧ୍ଯାୟୀର ସୂତ୍ର: ଯସ୍ଯେତ୍ ଚ (୧.୧.୧୫) ଅନୁସାରେ “ଯ”, “ଵ”, “ର”, ଓ “ଲ” ଵ୍ୟଞ୍ଜନ ଵର୍ଣ୍ଣ ନିଷ୍ଠା ପ୍ରତ୍ୟୟ, କୃତ୍ ପ୍ରତ୍ୟୟ ଵା ଅନ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଧିଷ୍ଟ ପ୍ରତ୍ୟୟ ଯୋଗ ସମୟରେ ସ୍ୱର ଵର୍ଣ୍ଣରେ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ:

•ଵଚ୍ + କ୍ତ = ଉକ୍ତ : ଏଠାରେ 'ଵ' ଵର୍ଣ୍ଣ 'ଉ' ହୋଇଛି। 

•ସ୍ଵପ୍+କ୍ତ = ସୁପ୍ତ : ଏଠାରେ 'ଵ' ଵର୍ଣ୍ଣ 'ଉ' ହୋଇଛି।‌

•ହ୍ଵେ+କ୍ତ = ହୁତ : ଏଠାରେ 'ଵ' ଵର୍ଣ୍ଣ 'ଉ' ହୋଇଛି ।‌

•ଯଜ୍ + କ୍ତ = ଇଷ୍ଟ : ଏଠାରେ ଯ ଵର୍ଣ୍ଣ ଇ ହୋଇଅଛି।

•ରଜ୍+ କ୍ତ = ଋକ୍ତ : ଏଠାରେ ର ଵର୍ଣ୍ଣ ଋ ହୋଇଅଛି 

ଅଷ୍ଟାଧ୍ଯାୟୀର ସମ୍ପ୍ରସାରଣାଚ୍ଚ (୬.୧.୧୩) ସୂତ୍ର ମଧ୍ୟ ଏହି ଵର୍ଣ୍ଣ ପରିଵର୍ତ୍ତନକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ କରେ । 

ତେବେ ମୂଳ ପ୍ରଶ୍ନ ଥିଲା ପକ୍ଵ ଶବ୍ଦରେ ଵ ଫଳା ଅଛି ନା ୱ ଫଳା । ଉତ୍ତର ସ୍ପଷ୍ଟ,ପକ୍ଵରେ ଵ ଫଳା ହିଁ ଅଛି କାରଣ ସଂସ୍କୃତ ଭାଷାରେ ୱ ବୋଲି କୌଣସି ଦ୍ଵିସ୍ଵର ନଥିଲା ଏହାର ସ୍ପଷ୍ଟ ଉଚ୍ଚାରଣ ଓ ସ୍ଵତନ୍ତ୍ର ଅକ୍ଷର ଭାରତରେ କେଵଳ ଓଡ଼ିଆ ଭାଷାରେ ହିଁ ଅଛି ।

ମୌଳିକ ଓଡ଼ିଆ ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକୁ ମହତ୍ତ୍ଵ ଦିଆଯାଉ

ଜଣେ କହୁଥିଲେ ଶବ୍ଦ ଵିଶେଷକୁ ମହତ୍ତ୍ଵ ଦେଇ କି ଲାଭ ? ଗୋଟିଏ ଦୁଇଟି ଓଡ଼ିଆ ଶବ୍ଦ ମରିଗଲେ ମରିଯାଉ ଆମ ପାଖରେ କ'ଣ ଶବ୍ଦର ଅଭାଵ ଅଛି ? 

ବୋଧହୁଏ ସେ ବାବୁ ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକୁ ତୁଚ୍ଛ ମନେ କରୁଥାଇପାରନ୍ତି କିନ୍ତୁ ପୃଥିଵୀର ପ୍ରତ୍ୟେକ ଶବ୍ଦ ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ। ସଂସ୍କୃତି ମରିଗଲେ ବି ଭାଷା ବଞ୍ଚିରହେ । ପାରସ୍ୟ ଦେଶର ଲୋକେ ସେମାନଙ୍କ ମୂଳ ସଂସ୍କୃତି ପରମ୍ପରାକୁ ଛାଡ଼ି ପଠାଣ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି ତଥାପି ପାରସ୍ୟ ଦେଶରେ ପ୍ରାଚୀନ କାଳରୁ ପ୍ରଚଳିତ ପାର୍ସୀ ଭାଷା ଏବେ ବି ବଞ୍ଚି ରହିଛି । ସେହିପରି ଗୋଟିଏ ଭାଷା ମରିଗଲେ ବି ତହିଁରେ ପ୍ରଚଳିତ ଏକ ଵା ଏକାଧିକ ଶବ୍ଦ ଅନ୍ୟ ଭାଷାରେ ବଞ୍ଚିରହିପାରେ । ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ ଅଷ୍ଟ୍ରେଲିଆର ଜନଜାତୀୟ ଭାଷା Guugu Yimidhirr ଆଜି ଲୁପ୍ତପ୍ରାୟ କିନ୍ତୁ ଏ ଭାଷାର କଙ୍ଗାରୁ ଶବ୍ଦ ସାରା ଵିଶ୍ଵଵାସୀ ଆପଣା ଭାଷାରେ ଗ୍ରହଣ କରିଛନ୍ତି । ପୁଣି ଊନବିଂଶ ଓ ବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀ ମଧ୍ୟରେ ଲୋପ ପାଇଥିଵା ଅଷ୍ଟ୍ରେଲୀୟ ଜନଜାତୀୟ Dharug ଭାଷାର bumariny ଶବ୍ଦରୁ boomerang ଶବ୍ଦ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିଲା ଯାହା ଆଜି ବି ଅନେକ ଭାଷାରେ ଚଳୁଅଛି।‌ 

ପଶ୍ଚିମ ଭାରତୀୟ ଦ୍ଵୀପପୁଞ୍ଜ(West Indies)ରେ 

Taíno ନାମରେ ଏକ ଭାଷା ଆଜକୁ ଚାରି ପାଞ୍ଚ ଶହ ଵର୍ଷ ତଳେ ବୋଲାଯାଉଥିଲା । ୟୁରୋପୀୟମାନଙ୍କ ଦ୍ଵାରା ଯୋଜନାବଦ୍ଧ ଭାବରେ ସ୍ଥାନୀୟ ମୂଳନିଵାସୀମାନଙ୍କର ହତ୍ୟା ଓ ସେମାନଙ୍କ ଉପରେ ପର୍ତ୍ତୁଗୀଜ୍,ଇଂରାଜୀ, ଫରାସୀ ଓ ସ୍ପାନିଶ ଆଦି ଭାଷା ଯୋର କରି ଲଦାଯିଵା ଯୋଗୁଁ Taíno ଭାଷା ଲୋପ ପାଇଗଲା । କିନ୍ତୁ ଗଲାବେଳେ Taíno ଭାଷା ସଂସାରକୁ ଦେଇଯାଇଛି barbecue, caiman, canoe, cassava, cay, guava, hammock, hurricane, hutia, iguana, macana, maize, manatee, mangrove, maroon, potato, savanna ଓ tobacco ଭଳି କିଛି ମୂଳ ଜନଜାତୀୟ ଶବ୍ଦ । 

ସେହିଭଳି ଅଳ୍ପ ଲୋକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କଥିତ ତଥା ସୀମିତ ଅଞ୍ଚଳରେ ପ୍ରଚଳିତ ଭାଷା ଵିଶେଷର ଏକ ଵା ଏକାଧିକ ଶବ୍ଦ ସାରା ଵିଶ୍ଵରେ ମଧ୍ୟ ଚଳୁଥିଵାର ଅନେକ ଉଦାହରଣ ରହିଛି । ଆଙ୍ଗୋଲାରେ Bantu ଭାଷା‌ Kiviliର ci-mpenzi ଇଂରାଜୀ ଭାଷାରେ ଆସି chimpanzee ହୋଇ ଚଳିଲା ଓ ପରେ ଓଡ଼ିଆ ଭାଷାରେ ଏହି ଶବ୍ଦଟି ସିମ୍ପାଜି ହୋଇଅଛି । ଭାରତରୁ ମଧ୍ୟ ଶତାଧିକ ଶବ୍ଦ ଯାଇ ସାରା ଵିଶ୍ଵର ଵିଭିନ୍ନ ଭାଷାରେ ଚଳୁଅଛି। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ ସଂସ୍କୃତ ବାତିଙ୍ଗଣ ଶବ୍ଦରୁ Brinjal,ଚିତ୍ରସ ଓ ଚିତା ଶବ୍ଦରୁ cheetah ଶବ୍ଦ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଛି । ଶୃଗାଳ ଶବ୍ଦଟି ପାର୍ସୀରେ شغال (shaghal) ଓ ତୁର୍କଭାଷାରେ çakal ହୋଇ ଶେଷରେ ଇଂରାଜୀ ଭାଷାରେ ଯାଇ Jackal ହୋଇଅଛି।‌ ଓଡ଼ିଆ ଜଗନ୍ନାଥ ଶବ୍ଦ ଇଂରାଜୀ ଭାଷାରେ ଯାଇ Juggernaut ହୋଇଛି। ମୂଲ୍ୟଵାନ ପଥର Opalର ଇଂରାଜୀ ନାମଟି ଏହାର ସଂସ୍କୃତ ନାମ ଉପଳରୁ ନିଆଯାଇଛି । pepper ଶବ୍ଦଟି ସଂସ୍କୃତର ପିପ୍ପଳୀରୁ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଛି।‌ ତେଣୁ ସମ୍ଭଵତଃ ଶବ୍ଦର ଶକ୍ତିକୁ ଅନୁଭଵ କରି ଆମ ପୂର୍ଵଜ ଶବ୍ଦକୁ ବ୍ରହ୍ମ ସହିତ ତୁଳନା କରିଥିବେ ।  

ଶବ୍ଦ ଵାକ୍ୟର ଅଙ୍ଗ; ଵାକ୍ୟ ଶବ୍ଦର ଶରୀର ଆଉ ଅନେକ ଶବ୍ଦର ସମାହାର ଓ ତହିଁର ଵ୍ୟଵହାର ସ୍ଵାତନ୍ତ୍ର୍ୟ ଭିତ୍ତିରେ ଗୋଟିଏ ଗୋଟିଏ ଭାଷା ଗଠିତ। ଯେମିତି ଏକ ଏକ ପ୍ରସ୍ତର ଵା ଇଷ୍ଟକ ଘେନି ଗୃହଟିଏ ନିର୍ମିତ ହୁଏ ଠିକ୍ ସେହିପରି ଏକ ଏକ ଶବ୍ଦ ଘେନି ଭାଷାଟିଏ ଗଠିତ ହୋଇଥାଏ ।‌ ଯେକୌଣସି ଭାଷାରେ ପ୍ରଚଳିତ ମୌଳିକ ଶବ୍ଦମାନ ଉକ୍ତ ଭାଷାର ଅମୂଲ୍ୟ ସମ୍ପଦ। ଗୋଟିଏ ଵୈଦେଶିକ ଶବ୍ଦ ଆଣି ଭାଷାରେ ମିଶାଇଲେ ସମାର୍ଥକ ଅନେକ ମୌଳିକ ଶବ୍ଦ ଅପ୍ରଚଳିତ ହୋଇ ମରି ହଜିଯାଏ । ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ ଓଡ଼ିଆ ଭାଷାରେ ଵୈଦେଶିକ ଖୋଜ୍ ଶବ୍ଦ ଆସି ମିଶିଯିଵାରୁ ଓଡ଼ିଆ ଭାଷାରେ ପୂର୍ଵେ ସମ ଅର୍ଥରେ ଵ୍ୟଵହାର ହେଉଥିଵା ଉଣ୍ଡିଵା ଓ ଡଗରାଇଵା ଭଳି ଶବ୍ଦ ଆଜି ହଜିଗଲାଣି । 

ଵୈଦେଶିକ ଵ୍ୟକ୍ତି ଓ ଧର୍ମସଂସ୍କୃତିର ପ୍ରଭାଵ ଗୋଟିଏ ଦେଶରେ ବଢ଼ିଗଲେ ଉକ୍ତ ଦେଶର ମୂଳ ସଂସ୍କୃତି ସଂହରି ଯାଏ ଵା ବଦଳି ଯାଏ । ତୁର୍କୀ,ଇରାକ ଓ ଇରାନ ଏହାର ପ୍ରମୁଖ ଉଦାହରଣ ।‌ ଵୈଦେଶିକ ଵୃକ୍ଷ ଅଧିକ ସଂଖ୍ୟକ ଲଗାଇଲେ ଦେଶୀୟ ଗଛଗୁଡ଼ିକର ବଂଶ ଲୋପ ପାଏ । ଆଜି ଆମ ଗାଆଁଗଣ୍ଡାରେ କାଜୁ,ପିଜୁଳି, ଅମୃତଭଣ୍ଡା ,ବଢ଼ିଆଳ ଓ ଆତ ଭଳି ଗଛର ପ୍ରାଦୁର୍ଭାଵ ବଢ଼ିଵା ଯୋଗୁଁ କ୍ଷୀରକୋଳି,ନଅରକୋଳି,ସାପଟା, କରମଙ୍ଗା,କେନ୍ଦୁ, ଡିମ୍ବିରି ଓ କୁସୁମ କୋଳି ପରି ଗଛ ଆଉ ସେତେ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ। ସେହିପରି ଗୋଟିଏ ଭାଷାରେ କେଵଳ ଚମକ ସୃଷ୍ଟି ପାଇଁ ଦେଖେଇ ହେଵା ପାଇଁ ଜ୍ଞାନୀ ଓ ଆଧୁନିକ ମଣିଷ ବୋଲି ପରିଚିତ ହେଵା ପାଇଁ ଵୈଦେଶିକ ଶବ୍ଦ ପ୍ରୟୋଗ ମାତ୍ରାଧିକ ହୋଇଗଲେ ଉକ୍ତ ଭାଷାର କାୟା ହିଁ ପରିଵର୍ତ୍ତିତ ହୋଇଯାଏ,ମର୍ଫୋଲୋଜି ସଂହରିଯାଏ, ଭାଷା କଳୁଷିତ,ଅଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ଓ ଅଵୈଜ୍ଞାନିକ ହୋଇଯାଏ । ତେଣୁ ଭାଷାପ୍ରେମୀ,ଭାଷାଵିତ ଓ ସାହିତ୍ୟିକମାନେ ମୌଳିକ ଓଡ଼ିଆ ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକୁ ମହତ୍ତ୍ଵ ହେଵା ଉଚିତ୍ ଅନ୍ୟଥା ଓଡ଼ିଆ ଭାଷାର ମଧ୍ୟ ହିନ୍ଦୀ ପରି ଦୁର୍ଗତି ହୋଇଯିଵା ସାର ହେଵ ! 

•ପଲ୍ଵଳ: ଏକ ଵିସ୍ମୃତ ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତୀୟ ଶବ୍ଦ•

ପଲ୍ବଳ ଗୋଟିଏ ନିରୋଳ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ଭାରତୀୟ ଶବ୍ଦ ତେବେ ଅନେକେ ହୁଏତ ଏ ଶବ୍ଦ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ସେତେଟା ଜାଣିନଥିବେ । ଅଵଶ୍ୟ ଛୋଟବେଳୁ ହିଁ ଆମେ ଓଡି଼ଆମାନେ 'ପଲ୍ବଳ' ଶବ୍ଦ ସହିତ ପରିଚିତ ହୋଇଯାଆନ୍ତି କିନ୍ତୁ ଏ ଶବ୍ଦଟିର ଵ୍ୟଵହାର କଥିତ ଭାଷାରେ କି ଲିଖିତ ଭାଷାରେ ସେତେ ନଥିଵାରୁ ଆମେ ଏହାକୁ ପରେ ପରେ ପୋଶୋରି ଦିଅନ୍ତି ।‌ 

ଆମେ ଓଡ଼ିଆମାନେ ଛୋଟବେଳୁ କେମିତି ପଲ୍ବଳ ଶବ୍ଦ ସହିତ ପରିଚିତ ହୁଅନ୍ତି କେହି କେହି ପଚାରି ପାରନ୍ତି। ତେବେ ଅନେକଙ୍କର ହୁଏତ ଆଜି ବି ମନେ ଥିଵ ଯେ ଵର୍ଣ୍ଣବୋଧରେ 'ଵ ଫଳା' ପାଇଁ “ସ୍ୱଭାଵ,ଉଦ୍ୱେଗ,ଈଶ୍ୱର,ନିଃଶ୍ୱାସ,ସମ୍ବଳ,ଗ‌ହ୍ୱର, ଵିହ୍ୱଳ,ରାଜତ୍ୱ,ଆଶ୍ୱିନ,ପଲ୍ୱଳ,ଆହ୍ୱାନ,ତେଜସ୍ୱୀ, ,ତପସ୍ୱୀ,ସତ୍ୱର ଓ ଅନ୍ୱେଷଣ ଆଦି ଶବ୍ଦର ଉଦାହରଣ ରହୁଥିଲା। ତେଣୁ ଛୋଟବେଳେ ଵର୍ଣ୍ଣବୋଧ ପଢ଼ିଥିଵା ଲୋକଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କେହି କେହି ଏବେ ବି ହୁଏତ ପଲ୍ବଳ ଶବ୍ଦଟିକୁ ମନେ ରଖିଥିବେ । ପ୍ରକୃତରେ କ୍ଷୁଦ୍ର ଜଳାଧାର,ଡୋବା ଵା ଚୁଆକୁ ସଂସ୍କୃତ ଭାଷାରେ ପଲ୍ବଳ କୁହନ୍ତି । ଏ ଶବ୍ଦ ବହୁତ ପ୍ରାଚୀନ। 

ମହାଭାରତରେ ପଲ୍ଵଳ ଶବ୍ଦ ପ୍ରୟୋଗ ହୋଇଥିଵା କଥା କଳ୍ପଦ୍ରୁମରେ ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି । ଯଥା :

“ପଲ୍ଵଳାନି ଚ ସର୍ଵ୍ଵାନି ସର୍ଵ୍ଵେ ଚୈଵ ତୃଣୋପଳାଃ ।

ସ୍ଥାଵରଂ ଜଙ୍ଗମଞ୍ଚୈଵ ନିଃଶେଷଂ କୁରୁତେ ଜଗତ୍ ॥”

ସଂସ୍କୃତ କଳ୍ପଦ୍ରୁମରେ ଏହି ଶବ୍ଦର ନିରୁକ୍ତି ଲେଖାଅଛି “ପଳତି ଗଚ୍ଛତି ପିବତ୍ଯସ୍ମିନ୍ ଵା ।ପଳ ଗତୌ ପା ପାନେ ଵା +“ସାନସିଵର୍ଣ୍ଣସିପର୍ଣ୍ଣସୀତି ।” ଉଣାଂ । ୪ । ୧୦୭ । ଇତି ନିପାତନାତ୍ଵଳଚ୍ ପ୍ରତ୍ଯୟେନ ସିଦ୍ଧମ୍” । 

ପଲ୍ ଧାତୁରୁ ଯିଵା ଅର୍ଥରେ ଶବ୍ଦ ନିଷ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ତେଣୁ ଯେଉଁଠାକୁ ଗୋମେଷାଦି ପାଣି ପିଇଵାକୁ ଯାଆନ୍ତି ତାହା ପଲ୍ଵଳ ଅଟେ । ଭାଵପ୍ରକାଶ ଗ୍ରନ୍ଥରେ 'ପଲ୍ବଳ'ର ଲକ୍ଷଣ(ଅର୍ଥ) ଏମନ୍ତ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଛି -“ଅଳ୍ପଂ ସରଃ ପଲ୍ଵଳଂ ସ୍ଯାଦ୍ଯତ୍ର ଚନ୍ଦ୍ରର୍କ୍ଷ୍ୟଗେ ରଵୌ । ନ ତିଷ୍ଠତି ଜଳଂ କିଞ୍ଚିତ୍ତତ୍ରତ୍ଯଂ ଵାରି ପାଲ୍ଵଳମ୍ ॥” ସେହିପରି ପଲ୍ବଳର ଗୁଣ ଲେଖାଅଛି “ପାଲ୍ଵଳଂ ଵାର୍ଯ୍ଯଭିଷ୍ଯନ୍ଦି ଗୁରୁ ସ୍ଵାଦୁ ତ୍ରିଦୋଷକୃତ୍ ॥”

ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟରେ ପଲ୍ଵଳ ଶବ୍ଦର ପ୍ରୟୋଗ ନୂଆ ନୁହେଁ । କଵି ସମ୍ରାଟ ଉପେନ୍ଦ୍ର ଭଞ୍ଜଙ୍କ କୋଟି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ସୁନ୍ଦରୀ ଓ ଵୈଦେହୀଶ ଵିଳାସରେ ପଲ୍ଵଳ ଶବ୍ଦର ଵ୍ୟଵହାର ରହିଛି । 

କଵି କୋଟି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ସୁନ୍ଦରୀ କାଵ୍ୟରେ ପଲ୍ଵଳ ଶବ୍ଦ ପ୍ରୟୋଗ କରି ଲେଖିଛନ୍ତି...

“ରଞ୍ଜକ ଖ୍ୟାତ ନଳୀ ଅଛି ଯୋଖି ।

ମନୋହର ନାଭି ପଲ୍ୱଳ ଦେଖି॥”

ସେହିପରି ଵୈଦେହୀଶ ଵିଳାସରେ ପଲ୍ଵଳ ଶବ୍ଦର ଵ୍ୟଵହାର କରି ଭଞ୍ଜକଵି ପଦେ ରଚିଛନ୍ତି 

“ବନ୍ଧାଇ ହୋଇ ସୁଗ୍ରୀଵେ ମିତ୍ର ବଳ ସାଜି ।

ଵାରିଧି ପଲ୍ୱଳ ଡେଇଁ ଆସିଛି ମୁଁ ଖୋଜି ଯେ ॥”

(ହନୁମାନ ରାବଣକୁ କହିଲା "ରାମଚନ୍ଦ୍ର ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ସହିତ ମିତ୍ରତା ସୂତ୍ରରେ ବନ୍ଧନ ହେବାରୁ ମିତ୍ର ସୁଗ୍ରୀବ ସୈନ୍ୟ ସଜ୍ଜିତ କରୁଅଛନ୍ତି । ମୁଁ ସମୁଦ୍ରକୁ କ୍ଷୁଦ୍ର ପୁଷ୍କରିଣୀ ପରି ଡେଇଁ ସୀତାଙ୍କୁ ଖୋଜିବାକୁ ଆସିଅଛି ।" )

ନାରାୟଣ ଵିପ୍ରଙ୍କ ଵିରଚିତ ପଦ୍ମପୁରାଣରେ ମଧ୍ୟ ପଲ୍ଵଳ ଶବ୍ଦ ପ୍ରୟୋଗ କରାଯାଇଥିଵା ଜଣାଯାଏ। 

“ହାୟନ ଯୁଗ ଆଦି ଯେତେ । ପୂର୍ଵାନୁକ୍ରମେ ଏ ଜଗତେ।। 

ନଦୀ ସାଗର ବାମ୍ଫୀ ସର । ପଲ୍ୱଳ ହ୍ରଦ ଯେ ନିର୍ଝର।। 

ଵୃକ୍ଷ ବଲ୍ଲରୀ ମନୌଷଧି । ଗିରି ନଗର ଗ୍ରାମ ଆଦି।। 

 ଏମାନେ ସ୍ଵାମୀ ଗୁଣେ ଯୁତ। ହୁଅନ୍ତି ସର୍ଵଦା ପୂଜିତ।।”

(ନାରାୟଣ ଵିପ୍ର କୃତ ପଦ୍ମପୁରାଣ)

ତେଣୁ ହଁ କଥିତ ଓଡ଼ିଆ ଭାଷାରେ ସେତେଟା ଵ୍ୟଵହାର ହେଉନଥିଲେ ବି ଓଡ଼ିଆ ଲିଖିତ ସାହିତ୍ୟରେ ପଲ୍ଵଳ ଶବ୍ଦର ଵ୍ୟଵହାର ରହିଛି । ଆଜି ବି ଅନେକ କଵି ପଲ୍ଵଳ ଶବ୍ଦ ପ୍ରୟୋଗ କରୁଅଛନ୍ତି । 

ତେବେ ଭାରତଵର୍ଷର କେତେକ ଇଣ୍ଡିକ୍ ଭାଷାରେ ପଲ୍ଵଳ ଶବ୍ଦ ମୂଳରୁ ଅନେକ ଦେଶଜ ଶବ୍ଦ ବି ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଛି । 

ପାଲିରେ ପଲ୍ଵଳ ଶବ୍ଦ pallala ହୋଇ ଚଳୁଥିଲାବେଳେ 

ପ୍ରାକୃତରେ ତାହା 𑀧𑀮𑁆𑀮𑀮 (pallala) ହୋଇଥିଲା ।‌ ଏଥିରେ ଜଣାଯାଏ ଯେ ଆଗେ ପଲ୍ଵଳ ଶବ୍ଦଟି ତତ୍କାଳୀନ ଵିଭିନ୍ନ କଥିତ ଇଣ୍ଡିକ୍ ଭାଷାରେ ବି ନାନା ରୂପ ଘେନି ଚଳୁଥିଲା । ପରଵର୍ତ୍ତୀ କାଳରେ ପ୍ରାକୃତ ଓ ପାଲି ଭାଷା ଦେଇ ଏହି ପଲ୍ବଳ ଶବ୍ଦ ମୂଳର pallala ଓ 𑀧𑀮𑁆𑀮𑀮 (pallala) କ୍ରମେ ଧିଵେହୀ ଭାଷାରେ(ମାଳଦ୍ଵୀପ) ފަޅު

 (faḷu) ଓ ସିଂହଳୀ ଭାଷାରେ පල්ලල (pallala) ହୋଇଅଛି । ଏପଟେ ସିନ୍ଧୀ ଭାଷାରେ ବି ପ୍ରାକୃତ ଭାଷା ଦେଇ پَلهَرُ ପଲ୍ହରୁ ଶବ୍ଦ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଛି ‌। 

କିନ୍ତୁ ପଲ୍ଵଳ ଶବ୍ଦର ସଗୋତ୍ରୀୟ ସମ୍ପର୍କ ଥିଵା ସଗୋତ୍ରୀୟ ଶବ୍ଦ Balto-Slavic ଭାଷା ଲିଥୁଆନିଆ ଓ ଲାଟଵିଅନ୍ ଭାଷା,ଇଟାଲିକ୍ ଭାଷା ଲାଟିନ ଓ Hellenic ଭାଷା ଗ୍ରୀକ୍‌ରେ ବି ରହିଥିଵାର ଆଧୁନିକ ଭାଷାଵିଜ୍ଞାନୀମାନେ ପ୍ରମାଣ କରିଛନ୍ତି । 

ମୂଳ ଭାରୋପୀୟ ଭାଷାରେ*pelH ବୋଲି ଗୋଟିଏ ଶବ୍ଦ ପ୍ରଥମେ ଖଦିର,ଧୂସର,ପାଉଁଶିଆ ଵା Gray ଅର୍ଥରେ ପ୍ରୟୋଗ ହେଉଥିଲା । ପରେ ଏ ଶବ୍ଦ କ୍ଷେତ୍ରରେ semantic shift ଵା ଶବ୍ଦାର୍ଥ ପରିଵର୍ତ୍ତନ ଘଟି ତାହା swamp ଵା ଜଳାଭୂମି,marsh ଓ puddle ଆଦି ନାନା ଅର୍ଥରେ ଵିଭିନ୍ନ ଭାଷାରେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ରୂପରେ ଚଳିଵାକୁ ଲାଗିଲା । ଯେହେତୁ ଜଳାଭୂମି,ଛୋଟ ଗାଡ଼,ଡୋବା,ଚୁଆ ଓ କ୍ଷୁଦ୍ର ଜଳାଶୟ ଦୂରରୁ ଦେଖିଲେ ଖଦିର,ଧୂସର ଵା ପାଉଁଶିଆ ରଙ୍ଗର ଦେଖାଯାଇଥାଏ ତେଣୁ ହୁଏତ ମୂଳ ଭାରୋପୀୟ ଶବ୍ଦ *pelH କ୍ଷେତ୍ରରେ ଏଭଳି ଶବ୍ଦାର୍ଥ ପରିଵର୍ତ୍ତନ ସମ୍ଭଵ ହୋଇଥାଇପାରେ । ଆଜି ବି ଇଂରାଜୀ ଭାଷାରେ ଵ୍ୟଵହୃତ ହେଉଥିଵା Pale ଶବ୍ଦଟି ଏହି ମୂଳ ଶବ୍ଦରୁ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଛି । ସେହିପରି ପ୍ରାଚୀନ ଗ୍ରୀକରେ ଏହି ମୂଳ ଶବ୍ଦରୁ πηλός(pēlós) ଶବ୍ଦ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇ ମୃତ୍ତିକା ଓ କର୍ଦ୍ଦମ ଆଦି ଅର୍ଥରେ ଚଳୁଥିଲା । ଲିଥୁଆନିଆର pelkė (“marsh”) ଓ ଲାଟଵିଅନର peļķe (“puddle”) ଶବ୍ଦ ମଧ୍ୟ ଏହି ମୂଳରୁ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଛି ବୋଲି ଆଧୁନିକ ଭାଷାଵିଜ୍ଞାନୀମାନେ ମତ ଦିଅନ୍ତି । ଲାଟିନ ଭାଷାର palūs ଓ palūdis ଇତ୍ୟାଦି ଶବ୍ଦ ବି ଏହି ମୂଳରୁ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିଲା ଏଵଂ ଜଳାଭୂମି,ଡୋବା,ଚୁଆ ଓ ଜଳାଶୟ ଇତ୍ୟାଦି ଅର୍ଥରେ ଚଳୁଥିଲା । କିନ୍ତୁ ପ୍ରଶ୍ନ ଆସେ ଯଦି ମୂଳ ଭାରୋପୀୟ ଭାଷାରେ ଆଗେ ପଲ୍ଵଳ ଶବ୍ଦର ମୂଳ ରୂପ *pelH ଶବ୍ଦଟିର ଅର୍ଥ ଧୂସର,ପାଣ୍ଡୁର ଓ ଖଦିର ଥିଲା ଏଵଂ ପରେ ସେହି ଶବ୍ଦରୁ ଇଂରାଜୀ ଭାଷାରେ Pale ଶବ୍ଦ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଛି ତାହେଲେ କ'ଣ ଭାରତରେ ବି କ୍ଷୁଦ୍ର ଜଳଧାରା ଵା ଡୋବା ଇତ୍ୟାଦି ଅର୍ଥଜ ପଲ୍ଵଳ ଶବ୍ଦ ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଶବ୍ଦ ଥିଲା ? 

 Sir. Ralph Lilley Turnerଙ୍କ ଆର୍ଯ୍ୟଭାଷା ଵ୍ୟୁତ୍ପତ୍ତି କୋଷ A comparative dictionary of Indo-Aryan languagesର ୭୯୭୪ ତଥା ୭୯୭୫ତମ ପୃଷ୍ଠାରେ କୁହାଯାଇଛି ଯେ ହଁ ଆଗେ ଭାରତରେ ମଧ୍ୟ 

†*paluva(୰ପଲୁଵ),*palva(ପଲ୍ଵ) ଓ *palvara(ପଲ୍ଵର) ଭଳି ଶବ୍ଦ ଧୂସର,ପାଣ୍ଡୁର ଓ ଖଦିର ଅର୍ଥରେ ଚଳୁଥିଲା। ସେଥିପାଇଁ ତ ଆଜି ବି ସିଂହଳୀରେ Pulu(Grey hair),ପାହାଡ଼ୀ ଶୈଳୀ ଭାଲେଶୀରେ pallrā̃(Grey hair) ଓ ଭଦ୍ରଵାହୀରେ pallar(Grey hair) ଆଦି ଶବ୍ଦ ଚଳୁଅଛି ବୋଲି ରାଲ୍ଫ ଟର୍ନରଙ୍କ ଵ୍ୟୁତ୍ପତ୍ତିକୋଷରୁ ଜଣାଯାଏ । 

ପ୍ରୋକ୍ତ ଆଲୋଚନାରୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ହୁଏ ଯେ ସଂସ୍କୃତ ଏମିତି ଏକ ଭାଷା ଯହିଁର ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ଅନେକ ଶବ୍ଦର ସଗୋତ୍ରୀୟ ସମ୍ପର୍କ ତିନି ଵା ତତୋଽଧିକ ଭାରୋପୀୟ ଶାଖାର ଭାଷାରେ ପ୍ରଚଳିତ ଶବ୍ଦ ସହିତ ଥିଵା ଦୃଷ୍ଟିଗୋଚର ହୋଇଥାଏ । *pelH ଭଳି ଗୋଟିଏ ଗୋଟିଏ ପ୍ରାଚୀନ ମୂଳ ଶବ୍ଦରେ semantic shift ଵା ଶବ୍ଦାର୍ଥ ପରିଵର୍ତ୍ତନ ଘଟି ନାନା ଭରୋପୀୟ ଭାଷାରେ ଗୋଟିଏ ମୂଳ ଶବ୍ଦ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ରୂପ ଧାରଣ କରି ଅନେକ ଅର୍ଥରେ ଚଳିଅଛି ।‌ ପୁଣି ଅନେକ ପ୍ରାଚୀନ ମୂଳ ଭାରୋପୀୟ ଶବ୍ଦ ମଧ୍ୟ ନିଜର ପ୍ରାଚୀନ ଅର୍ଥ ଓ ରୂପ ଘେନି ସଂସ୍କୃତ ଓ ପ୍ରାକୃତ ଆଦି ଭାଷାରେ ଚଳୁଥିଲା ତଥା ଏବେ ବି ତନ୍ମଧ୍ୟରେ କେତେକ ଚଳୁଅଛି । ଶେଷରେ ପଲ୍ଵଳ ଶବ୍ଦର ନିରୁକ୍ତି ଓ ଵ୍ୟୁତ୍ପତ୍ତି ମଧ୍ୟରେ ଆକାଶ ପାତାଳ ପ୍ରଭେଦ ଦେଖି ଆମ୍ଭେମାନେ ଜାଣିଲେ ଯେ ଗୋଟିଏ ଶବ୍ଦର ଵ୍ୟୁତ୍ପତ୍ତି ଇତିହାସ ଓ ନିରୁକ୍ତି ଇତିହାସ କେମିତି ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ହୋଇପାରେ। ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତୀୟ ଭାଷାଵିଦମାନେ ନିରୁକ୍ତି ବଳରେ ମୂଳ ଭାରୋପୀୟ ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକୁ ଧାତୁ ପ୍ରତ୍ୟୟାଦି ଦ୍ଵାରା ସଂସ୍କୃତ କରିଥିଲେ, ଶୁଦ୍ଧ କରିଥିଲେ କିନ୍ତୁ ଉକ୍ତ ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକର ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଭାରୋପୀୟ ଭାଷାରେ ସଗୋତ୍ରୀୟ ସମୋଦ୍ଧୃତ ଶବ୍ଦ ଆମକୁ ଜଣାଇ ଦିଏ ଯେ ସେ ଶବ୍ଦର ଇତିହାସ ଅତି ଗହନ ଓ ପ୍ରାଚୀନ ହୋଇପାରେ । 

ଓଡ଼ିଆମାନେ Cockroachକୁ ଅସରପା କାହିଁକି କୁହନ୍ତି ?

ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ଭାଷାକୋଷରେ 

ଅସରପା ଶବ୍ଦର ଵିଶେଷ୍ୟ ଅର୍ଥ Cockroach ତଥା ଵିଶେଷଣ ଅର୍ଥ ମନ୍ଦବୁଦ୍ଧି,ଅପ୍ରତିଭ,ମୂର୍ଖ ତଥା ଅଥରପା ଲେଖା ହୋଇଛି । ଅଥରପା ଅର୍ଥଜ ଅସରପା ଶବ୍ଦଟି ଅସ୍ଥିରପାଦ ଶବ୍ଦରୁ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଛି ବୋଲି ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି । ତେବେ ଭାଷାକୋଷରେ Cockroach ଅର୍ଥଜ ଅସରପା ଶବ୍ଦଟି ଅସ୍ରପା ଶବ୍ଦରୁ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଛି ବୋଲି ମତ ଦିଆଯାଇଛି । କିନ୍ତୁ ଭାଷାକୋଷ,ଶବ୍ଦକଳ୍ପଦ୍ରୁମ ଇତ୍ୟାଦି ଅନେକ ଅଭିଧାନରେ ଅସ୍ରପ ଓ ଅସ୍ରପା ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ରାକ୍ଷସ, ରାକ୍ଷସୁଣୀ ଓ ଜୋକ ହିଁ ଲେଖା ହୋଇଛି। କୌଣସି ପୁରାତନ ସଂସ୍କୃତ ଅଭିଧାନରେ ଅସ୍ରପା ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ Cockroach ଲେଖାଥିଵା ଜଣାଯାଏ ନାହିଁ । ତେବେ ବହୁତ ସମ୍ଭଵ Cockroachକୁ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ଓଡ଼ିଆ ନାଆଁଟିଏ ଦେଵା ପାଇଁ ସଂସ୍କୃତର ଅସ୍ର ଓ ପା/ପାଦ ଶବ୍ଦକୁ ଯୋଡ଼ି ଓଡ଼ିଶାରେ ସ୍ବତନ୍ତ୍ର ଭାଵେ ଅସ୍ରପା ଶବ୍ଦଟି ସୃଷ୍ଟି କରାଯାଇଥାଇପାରେ । ଭାରତରେ ଆଉ କୋଉଠି ବି କୌଣସି ଭାଷାରେ ଅସରପା କି ଅସ୍ରପା ସମସାଦୃଶ୍ୟ ଶବ୍ଦ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ । କେଵଳ ବଙ୍ଗାଳୀରେ ହିଁ ଅସରପାକୁ আরশুলা (arśula) କୁହାଯାଏ । ମୂଳ ଅସ୍ରପା ଶବ୍ଦର ଵର୍ଣ୍ଣଵିପର୍ଯ୍ୟୟରେ ବଙ୍ଗାଳୀ ଭାଷାରେ আরশুলা (arśula) ଶବ୍ଦ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଛି ବୋଲି ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ର ମୋହନ ଦାସଙ୍କ "ବାଙ୍ଗ୍ଲା ଭାଷାରୋ ଅଭିଧାନରେ" ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି। 

ତେଣୁ ବହୁତ ସମ୍ଭଵ ଅସ୍ରପା ଵା ଅସ୍ରପାଦ ଶବ୍ଦରୁ ହିଁ ଅସରପା ଶବ୍ଦ ଭାରତର ପୂର୍ଵ ଭାଗସ୍ଥ କଳିଙ୍ଗ ଦେଶରେ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଛି। ଓଡ଼ିଆ ଭାଷା ଭାରତର ସର୍ଵାଧିକ ସଂସ୍କୃତନିଷ୍ଠ ଭାଷା ତେଣୁ ଏଭଳି ହେଵା ସାଧାରଣ କଥା । ତେବେ ଅସ୍ର ଆଉ ପା ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ଆଲୋଚନା କରିଦେଲେ ସ୍ପଷ୍ଟ ହୋଇଯିଵ ଯେ Cockroachକୁ ଅସ୍ରପା ଵା ଅସରପା ନାଆଁ କାହିଁକି ଦିଆଯାଇଛି । ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ଭାଷାକୋଷ ଅନୁସାରେ ଅସ୍ର ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ କୋଣ,ରକ୍ତ,କେଶ ଓ ଅଶ୍ରୁ । ସେହିପରି ‘ପା’ ଵା ‘ପାଆ’ ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ଗୋଡ଼( Leg) ଓ ପାଦ(foot) । ତେଣୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ ଯେ ଅସରପାର ପାଦଟି ଵା ଗୋଡ଼ଟି ଅସ୍ରକାର ଵା କୋଣାକାର ପୁଣି ଏହାର ପାଦରେ ଏକାଧିକ ଅସ୍ର ଵା କେଶ ବାହାରି ଥାଏ ତେଣୁ ତାକୁ ଅସ୍ରପା କୁହାଗଲା । ପରେ ସେହି ଶବ୍ଦଟି ଅସରପା ହେଲା,ଅସଲା ହେଲା,ଅସରଲା ଓ ଅସରଡ଼ା ହେଲା । ବଙ୍ଗାଳୀ ଭାଷାରେ ଏହି ମୂଳ କଳିଙ୍ଗୀ ଶବ୍ଦ ଅସ୍ରପାରୁ ହିଁ আরশুলা (arśula) ଶବ୍ଦ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଛି। 

କ୍ରମଶଃ...